🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:18:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिवाप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परिवाप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परिवाप

अर्थ: मुंडन या हजामत करना, मूंडना या बाल काटना

व्युत्पत्ति: परि + वप् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परिवाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + वप् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परिवाप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरिवापःपरिवापौपरिवापाः
द्वितीयापरिवापम्परिवापौपरिवापान्
तृतीयापरिवापेणपरिवापाभ्याम्परिवापैः
चतुर्थीपरिवापायपरिवापाभ्याम्परिवापेभ्यः
पञ्चमीपरिवापात् / परिवापाद्परिवापाभ्याम्परिवापेभ्यः
षष्ठीपरिवापस्यपरिवापयोःपरिवापाणाम्
सप्तमीपरिवापेपरिवापयोःपरिवापेषु
सम्बोधनहे परिवापहे परिवापौहे परिवापाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परिवाप
परिवाप
parivāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिवाप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वपन । बोना ।
२. मुंडन ।
३. स्थान । जगह ।
४. फरुही । भुना हुआ चावल । लावा । खील ।
५. घनीभूत दूध । जमाया हुआ दूध या छेना ।
६. परिच्छद । उपयोग की सामग्री ।
७. जलाशय ।
८. अनुचर वर्ग [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-वाप m. fried grains of rice, Br.; Kāṭh. &c. (= दधि, KātyŚr., Sch.)
standpoint, place, MBh. v, 3822 (Nīlak.)
a reservoir, piece of water, L.
furniture &c. (= परि-च्छद), ib.
scattering, sowing, ib. (cf. परी-व्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (600,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)वापः 1 Shaving, shearing. --2 Sowing. --3 A reservoir, pool, pond, a piece of water. --4 Furniture. --5 Train, retinue. --6 Fried grains of rice. --7 Coagulated milk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0680-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि(री)वाप पु० परि + वष--घञ् वा दीर्घः । ३ वपने । वप- णिच्--घञ् । २ मुण्डने ३ जलस्थाने ४ परिच्छदे च । ततः चतुरर्थ्यां कुमुदा० ष्ठक् । पारिवापिक तस्यादूरदेशादौ त्रि० । रित्रयां षित्त्वात् ङीष् । प्रेक्ष्यादि० तदर्थे इनि । षरिवापिन् तस्यादूरदेशादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् । ल्युट् । परिवापणमप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4253,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिवापः, पुं, (परिसर्व्वत उप्यते इति । परि + वप् + घञ् ।) पर्य्युप्तिः । वपनम् । जलस्थानम् । परिच्छदः । इति मेदिनी । पे २५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-063-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिवापपरिवाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + वप् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परिवाप 📚 ➤ मुंडन या हजामत करना, मूंडना या बाल काटना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परिवाप 📚वपन । बोना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • परिवाप: परि + वप् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें