🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:56:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिशेष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परिशेष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परिशेष

अर्थ: शेष रखना, बचा रखना, पूरा खर्च न करना

संस्कृत: असर्वोपयोगे

अंग्रेज़ी: to retain, to save

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परि + शिष् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. परि + शिष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. परिशेष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. परि + शष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  5. परिशेष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शिष् (चुरादिगण) · अर्थ: शेष रखना, बचा रखना, पूरा खर्च न करना (असर्वोपयोगे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशेषतात् / शेषताद् / शेषतु / शेषयतात् / शेषयताद् / शेषयतुशेषताम् / शेषयताम्शेषन्तु / शेषयन्तु
मध्यमशेष / शेषतात् / शेषताद् / शेषय / शेषयतात् / शेषयताद्शेषतम् / शेषयतम्शेषत / शेषयत
उत्तमशेषयाणि / शेषाणिशेषयाव / शेषावशेषयाम / शेषाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शेषति · लट् (आत्मने.): शेषयते · लिट्: शिशेष · लिट् (आत्मने.): शेषयाञ्चक्रे · लुट्: शेषयिता · लुट् (आत्मने.): शेषयिता · लृट्: शेक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): शेषयिष्यते · लोट्: शेषतात् · लोट् (आत्मने.): शेषयताम् · लङ्: अशेषत् · लङ् (आत्मने.): अशेषयत · विधिलिङ्: शेषयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): शेषयेत · आशीर्लिङ्: शिष्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शेषयिषीष्ट · लुङ्: अशिक्षत् · लुङ् (आत्मने.): अशीशिषत · लृङ्: अशेक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अशेषयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शेषण · ण्वुल्: शेषकः · तृच्: शेष्टा · यत्: शेष्यः · ण्यत्: शेष्यः · तव्य: शेष्टव्यः · अनीयर्: शेषणीयः · क्त: शिष्टः · क्तवतु: शिष्टवान् · शतृ: शेषन् · स्य-शतृ: शेक्ष्यन् · शानच्: शेषयमाणः · क्त्वा: शिष्ट्वा · ल्यप्: प्रशिष्य · तुमुन्: शेष्टुम् · णमुल्: शेषम् · घञ्: शेषः · क्तिन्: शिष्टि · क्वसु: शिशिष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श
श
śa
ⓘ "श्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप: ष, स
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श हिंदी वर्णमाला में व्यंजन का तीसवाँ वर्ण । इसका उच्चारण प्रधानतया तालु का सहायता से होता है, इससे इसे तलव्य श कहते है । यह महाप्राण है और इसक उच्चारण में एक प्रकार का धषण होता है; इसलिय इस ऊष्म भी कहते हैँ । आभ्यंतर प्रयत्न के विचार से यह इषतस्पृष्ट है; और इसमे बाह्य प्रयत्न श्वास और घाष होता है ।
श संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिव ।
२. कल्याण । मंगल ।
३. शस्त्र । हथियार ।
४. विनाशक । काटनेवाला (को॰) ।
५. शास्त्र (को॰) ।
६. आनंद । सौख्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. श the first of the three sibilants (it belongs to the palatal class, but in sound as well as euphonic treatment often corresponds to ष्, though in some words pronounced more like स्).
2. श (ifc.) = शय (see गिरि-, वारि-, वृक्ष-श).
3. श m. = शस्त्र, L.
= शिव, L.
श n. See 2. शम्.
शं in comp. for 2. शम्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1043,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शः 1 A cutter, destroyer; Ki. 15. 45. --2 A weapon. --3 N. of Śiva. --शं Happiness; Bh. 2. 16.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1027-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श न० शी--ड । १ मङ्गले त्रिका० । २ महादेवे, ३ शस्त्रे च पु० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5072,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श, तालव्यशकारः । म तु शवर्गीयप्रथमवर्णः । व्यञ्जनत्रिंशद्वर्णश्च । अस्योच्चारणस्थानं तालु । इति तन्त्रव्याकरणे ॥ (तथा च शिक्षायाम् । १७ । “कण्ठ्या वहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू ॥”) अस्य स्वरूपं यथा, -- “शकारं परमेशानि ! शृणु वर्णं शुचिस्मिते ! । रक्तवर्णप्रभाकारं स्वयं परमकुण्डली ॥ चतुर्व्वर्गप्रदं देवि ! शकारं ब्रह्मविग्रहम् । पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणात्मकं प्रिये ! ॥ रजःसत्त्वतमोयुक्तं त्रिबिन्दुसहितं सदा । त्रिशक्तिसहित वर्णमात्मादितत्त्वसंयुतम् ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ * ॥ (वङ्गीयवर्णमालायाम् ।) तल्लेखनप्रकारो यथा, “कुञ्चिता वामतो दक्षगता च गोकृतिस्त्वधः । पुनरूर्द्ध्वगता तालु वह्निचन्द्रदिवाकराः । मात्रा भवानी विज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्षते ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ तद्वाचकानि यथा, -- “शः सव्यश्च कामरूपो कामरूपो महामतिः । सौख्यनामा कुमारोऽस्थि श्रोकण्ठो वृषकेतनः ॥ वृषघ्नः शयनं शान्ता सुभगा विस्फुलिङ्गिनी । मृत्युर्देवो महालक्ष्मीमहेन्द्रः कुलकौलिनी ॥ बाहुर्हंसो वियद्वक्त्रं हृदनङ्गाङ्कुशः खलः । वामोरुः पुण्डरोकात्मा कान्तिः कल्याण- वाचकः ॥” इति योगिनीतन्त्रे ३ भागे ७ पटले वर्णाभिधानम् ॥ (काव्यादावस्य प्रथमप्रयोगे सुखं फलम् । यथा, वृत्तरत्नाकरटीकायाम् । “शः सुखं सस्तु खेदम् ॥” धात्वनुबन्धविशेषः । यथा, कविकल्पद्रुमः । “ -- वो वृतादिः श्तुदादिकः ॥” एतेन तुदौ ञश् व्यथे तुदति इति स्यात् ॥)
शं, क्ली, शुभम् । इति त्रिकाण्डशेषशब्दरत्ना- वल्यौ ॥ (यथा, देवीभागवते । ३ । १८ । ७ । “न च हर्म्ये वने शं मे दीर्घिंकायां न पर्व्वते ॥”)
शं, [म्] व्य, कल्याणम् । (यथा, राजेन्द्रकर्ण- पुरे । ५१ । “यः कीर्त्तौ भवतो वतो नृपगुणैर्यः शंतनुः शन्तनुः ॥”) शुभम् । शास्त्रम् । इति शब्दरत्नावली ॥
शः, पुं, शिवः । शस्त्रम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-001-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिशेषपरि + शिष् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: परि + शिष् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | परिशेष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परिशेष 📚 ➤ शेष रखना, बचा रखना, पूरा खर्च न करना
संस्कृत: असर्वोपयोगे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬