🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:30:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परीवार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परीवार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परीवार

अर्थ: नौकर-चाकर, अनुचर वर्ग, टहलुए, अनुयायी

संस्कृत: खड्गपिधानम्, परिच्छदः, परिजनः · पर्याय: कोश, कोष

व्युत्पत्ति: परिव्रियते अनेन- परि + वृ + घञ्, पक्षे उपसर्गस्य दीर्घः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परीवार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परीवार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरीवारःपरीवारौपरीवाराः
द्वितीयापरीवारम्परीवारौपरीवारान्
तृतीयापरीवारेणपरीवाराभ्याम्परीवारैः
चतुर्थीपरीवारायपरीवाराभ्याम्परीवारेभ्यः
पञ्चमीपरीवारात् / परीवाराद्परीवाराभ्याम्परीवारेभ्यः
षष्ठीपरीवारस्यपरीवारयोःपरीवाराणाम्
सप्तमीपरीवारेपरीवारयोःपरीवारेषु
सम्बोधनहे परीवारहे परीवारौहे परीवाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परीवार
परीवार
parīvāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परीवार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खड्गकोष । म्यान ।
२. परिवार । परिजन ।
३. छत्र, चँवर आदि समाग्री ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परी—वार m. train, retinue, MBh.; Kāv. &c.
a sheath, scabbard, L. (cf. परि-व्˚ under परि- √ 1. वृ).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (605,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)वारः 1 Train, retinue, attendants or followers collectively; (यानं) अध्यास्य कन्या परिवारशोभि R. 6. 10; 12. 16; ग्रहगणपरिवारो राजमार्गप्रदीपः Mk. 1. 57. --2 A cover, covering. --3 A sheath, scabbard.
परीताप, परीपाक, परीवार-ह, परीहास &c. See परिताप &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0680-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि(री)वार पु० परिव्रियतेऽसौ अनेन वा परि + वृ--घञ् वा दीर्घः । १ परिजने कुटुम्बादौ रघुः ६ । १०२ खड्गकोषे (णाप) मेदि० भावे घञ् । परिवरणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4254,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परीवारः, पुं, (परिव्रियतेऽनेनेति । परि + वृ + घञ् । उपसर्गस्य दीर्घः ।) खड्गकोषः । जङ्गमः । (यथा, रघुः । १५ । १६ । “धूमधूम्रो वसागन्धी ज्वालाबभ्रुशिरोरुहः । क्रव्याद्गणपरीवारश्चिताग्निरिव जङ्गमः ॥”) परिच्छदः । इत्यमरः । ३ । ३ । १६८ ॥ परीवारः परिजने खड्गकोषे परिच्छदे । इत्यनेकत्र दर्शनात् । जङ्गमो जङ्गमविशेषः परिजन इत्यर्थः । खड्गकोषोऽसिवायकः मेयान् इति ख्यातः । परिच्छदः शोभाजनकमुपकरणं छत्रचामरादिः सभ्यजनादिश्च एषु परीवारः । इति तट्टीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-070-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परीवारपरीवार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परीवार 📚 ➤ नौकर-चाकर, अनुचर वर्ग, टहलुए, अनुयायी
संस्कृत: खड्गपिधानम्, परिच्छदः, परिजनः · पर्याय: कोश, कोष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परीवार 📚खड्गकोष । म्यान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • परीवार: परिव्रियते अनेन- परि + वृ + घञ्, पक्षे उपसर्गस्य दीर्घः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें