🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:40:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परुष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परुष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परुष

अर्थ: कठोर, रूखा, सख्त़, कड़ा

संस्कृत: कर्कशवचनम् · पर्याय: निष्ठुर

व्युत्पत्ति: पृ + उषन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परुष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. परुष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परुष (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरुषम्परुषेपरुषाणि
द्वितीयापरुषम्परुषेपरुषाणि
तृतीयापरुषेणपरुषाभ्याम्परुषैः
चतुर्थीपरुषायपरुषाभ्याम्परुषेभ्यः
पञ्चमीपरुषात् / परुषाद्परुषाभ्याम्परुषेभ्यः
षष्ठीपरुषस्यपरुषयोःपरुषाणाम्
सप्तमीपरुषेपरुषयोःपरुषेषु
सम्बोधनहे परुषहे परुषेहे परुषाणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परुष
परुष
paruṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कठोर वचन (1.6.20) निष्ठुर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परुष १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ परुषा]
१. कठोर । कड़ा । कर्कश । सख्त । अत्यंत रूखा या रसहीन ।
२. अप्रिय लगनेवाला । बुरा लगनेवाला । जिसका ग्रहण दुःखदायक हो (शब्द, वचन, उक्ति या इनके पर्यायों के साथ) ।
३. निष्ठुर । निर्दय । न पिघलनेवाला ।
४. तीव्र । तीखा । उग्र । तीक्ष्ण । जैसे, वायु (को॰) । मलिन । पंकिल । गंदा (को॰) ।
६. पीन । पीवर । स्थूल (को॰) ।
७. धब्बेदार । चितकबरा (को॰) ।
परुष २ संज्ञा पुं॰ १ नीली कटसरैया ।
२. फालसा ।
३. खरदूषण का एक सेनापति ।
४. तीर । बाण ।
५. सरकंडा । सरपत ।
६. परुष वचन । कठोर बात । लगनेवाली या अप्रिय बात । यौ॰—परुषवचन = कठोर, अप्रिय या कटु लगनेवाली बात । परुषात्तर, परुषाक्षेप = किसी मत या वाद के खंडन में कठोर- कटु शब्दों का प्रयोग । परुषेतर । परुषोक्ति = दे॰ 'परुष- वचन' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परुष mf(आ)n. (older f. परुष्णी) knotty (as reed), AV.
spotted, variegated, dirty-coloured, RV. &c. &c.
hard, stiff, rugged, rough, uneven, shaggy, MBh.; Kāv. &c.
intertwined with creepers (as a tree), Kathās.
piercing, keen, sharp, violent, harsh, severe, unkind, ib. (अम् ind.)
परुष m. a reed, AV.
an arrow, ŚāṅkhŚr.; Lāṭy.
Grewia Asiatica or Xylocarpus Granatum, L.
N. of a demon, Suparṇ.
परुष n. harsh and contumelious speech, abuse, MBh.; Kāv. &c.
the fruit of Grewia Asiatica or Xylocarpus Granatum, L.
a species of Barleria with blue flowers, L.
परुष See under परु.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (605,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परुष a. [पॄ-उषन्] 1 Hard, rough, rugged, stiff (opp. मृदु or श्लक्ष्ण); परुषं चर्म, परुषा माला &c. --2 Harsh, abusive, severe, unkind, cruel, stern (as words); (वाक्) अपरुषा परुषाक्षरमीरिता R. 9. 8; Pt. 1. 50; said also of a person; स्निग्धे यत्परुषासि Gīt. 9; Y. 1. 310. --3 Harsh or disagreeable to the ear (as a sound &c.); तेन वज्रपरुषस्वनं धनुः R. 11. 46; Me. 61. --4 Rough, coarse, rough to the touch, shaggy (as hair); शुद्धस्नानात्परुषमलकं Me. 91. --5 Sharp, violent, strong, keen, piercing (wind &c.); परुषपवनवेगोत्क्षिप्तसंशुष्कपर्णः Rs. 1. 22; 2. 28. --6 Gross. --7 Dirty. --8 Spotted, variegated. --9 Ved. Knotted. --षं [] A harsh or abusive speech, abuse. --Comp. --अक्षर a. using harsh or abusive language; Pt. 1. 50 --इतर a. other than rough, soft, mild; R. 5. 68. --उक्ति, f. वचनं abusive or harsh language.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0684-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परुष न० पॄ--उषन् । १ निष्ठुरवचने २ नीसीझिण्ट्याम् अमरः ३ फलभेदे परूषके मावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4259,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परुषं, क्ली, (पिपर्त्ति अलं बुद्धिं करोतीति । पॄ + “पॄनहिकलिभ्य उषच् ।” उणां । ४ । ७५ । इति उषच् ।) निष्ठुरवाक्यम् । इत्यमरः । १ । ६ । १९ ॥ (परेषां देशजातिकुलविद्याशिल्परूप- वृत्त्याचारपरिच्छदशरीरकर्म्मजीविनां प्रत्यक्ष- दोषवचनं परुषमिति वदन्ति ॥ यथा, हेः रामायणे । १ । १ ८२ । “तामुवाच ततो रामः परुषं जनसंसदि । अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती ॥”) नीलझिण्टी । इति शब्दचन्द्रिका ॥ परुषफलम् । इति भावप्रकाशः ॥ (नीलझिण्टीशब्देऽस्य गुणादयो ज्ञातव्याः ॥)
परुषं, त्रि, (पिपर्त्तीति । पॄ लि पूर्त्तौ + “पॄनहि- कलिभ्य उषच् ।” उणां । ४ । ७५ । इति उषच् ।) कर्व्वूरः । (यथा, बृहत्संहिता- याम् । ३ । ३९ । “असितविचित्रनीलपरुषो जनघातकरः । खगमृगभैरवखररुतैश्च निशाद्युमुखे ॥”) रूक्षः । (यथा, हेः रामायणे । १ । ५८ । १० । “अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः । नीलवस्त्रधरो नीलः परुषो ध्वस्तमूर्द्धजः ॥”) निष्ठुरोक्तिः । इति मेदिनी । षे, ४० ॥ (मलिनः । यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ४१९ । “भस्मपरुषेऽपि गिरिशे स्नेहमयी त्वमुचितेन सुभगासि ।” “भस्ममलिनेऽपि गिरिशे ।” इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-070-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परुषपरुष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: परुष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परुष 📚 ➤ कठोर, रूखा, सख्त़, कड़ा
संस्कृत: कर्कशवचनम् · पर्याय: निष्ठुर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परुष 📚कठोर । कड़ा । कर्कश । सख्त । अत्यंत रूखा या रसहीन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
परुष
कठोर वचन (१.६.२०) — निष्ठुर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें