🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:48:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पर्णम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पर्णम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पर्णम्

अर्थ: पंख, बाजू

संस्कृत: पत्रम् · पर्याय: पत्र, पलाश, छदन, दल, छद

व्युत्पत्ति: पर्ण् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पर्ण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पर्ण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. पर्ण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. अव्यय — पृण् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  5. अव्यय — पर्ण + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पर्ण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापर्णम्पर्णेपर्णानि
द्वितीयापर्णम्पर्णेपर्णानि
तृतीयापर्णेनपर्णाभ्याम्पर्णैः
चतुर्थीपर्णायपर्णाभ्याम्पर्णेभ्यः
पञ्चमीपर्णात् / पर्णाद्पर्णाभ्याम्पर्णेभ्यः
षष्ठीपर्णस्यपर्णयोःपर्णानाम्
सप्तमीपर्णेपर्णयोःपर्णेषु
सम्बोधनहे पर्णहे पर्णेहे पर्णानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पर्ण
पर्ण
parṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पत्ते के नाम (2.4.14) पत्र · पलाश · छदन · दल · छद
ढाक (पलाश) के नाम (2.4.29) पलाश · किंशुक · वातपोथ · बेंत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पर्ण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पत्ता । पत्र । यौ॰— पर्णकुटी । पर्णशाला ।
२. तांबूल । पान । यौ॰—पर्णलता । पर्णवीटीका ।
३. पलास का पेड़ ।
४. पक्ष । पाँख । डैना । पंख (को॰) ।
५. बाण का पंख । तीर का पंख (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्ण n. a pinion, feather (also of an arrow), wing, RV. &c., Br.; MBh.
a leaf (regarded as the plumage of a tree), RV. &c. &c. (ifc. f(आ). , but in N. of plants f(ई). ; cf. Pāṇ. iv, 1, 64)
the Pān or betel leaf, L.
पर्ण m. Butea Frondosa (a large-leaved sacred tree whose wood is used for making sacred vessels, later generally called पलाश), RV.; AV.; Br.; Yājñ. (-त्व n., MaitrS.)
पर्ण m. N. of a teacher, VāyuP. (cf. g. शिवादि)
(pl.) of a people, VP.
of a place, iv, 2, 145
पर्ण [According to Uṇ. iv, 6 fr. √ पॄ. but more probably fr. a √ पृ, orig. स्पृ; cf. Lith. sparna; HGerm. varn, Farn; Angl.Sax. fearn; Eng. fern.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (606,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्णं 1 A pinion, wing; as in सुपर्ण. --2 The feather of an arrow. --3 A leaf. --4 The betel-leaf. --र्णः The Palāśa tree. --Comp. --अशनं feeding on leaves. --(नः) a cloud. --असिः a kind of basil. --आहार a. feeding upon leaves. --उटजं a hut of leaves, a hermit's hut, a hermitage. --कारः a vendor of betel-leaves. --कुटिका, --कुटी a hut made of leaves. --कृच्छ्रः a kind of expiatory penance which consists in living upon an infusion of leaves and Kuśa grass only for five days; see Y. 3. 317 and Mit. thereon. --खंडः a tree without apparent blossoms. --(डं) a collection of leaves. --चीरपटः an epithet of Śiva. --चोरकः a kind of perfume. --नरः the figure of a man made of leaves and burnt in place of a lost corpse. --भेदिनी the Priyaṅgu creeper. --भोजनः a goat. --मुच् m. the winter season (शिशिर). --मृगः any wild animal living in the boughs of trees &c. --रुह् m. the spring season (वसंत). --लता the betel-plant. [] --बाटिका pieces of areca-nut mixed with other spices and rolled up in betelleaves. --शय्या a bed or couch of leaves. --शाला a hut made of leaves, a hermitage; निर्दिष्टां कुलपतिना स पर्णशालामध्यास्य R. 1. 95; 12. 40.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0684-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्ण हरितीकरणे अ० चु० उभ० सक० सेट् । पर्णयति--ते अप पर्णत्--त । वसन्तः पर्णयति धम्पकम् ।
पर्ण न० पॄ--न, पर्ण--अच् वा । १ पत्त्रे १ पक्षे च “सुपणो गरुडो मतः” इति । ३ पलाशवृसे पु० ४ ताम्बूले न ५ पत्त्रयुक्ते त्रि० अमरः । “पर्णभूले भवेद्व्याधिः प- र्णाग्रे पापसम्भवः । जीर्णं पर्णं हरेदायुः सिरा बुद्भिप्रणाशिनी” आड्गि० त० । तन्मूलादिसेवननिबेधः । “अनिधाय भुखे पर्ण्णं पगद्भादयते परम् । मतिभ्रंशातु दरिद्रः स्यादन्ते न स्परते हरिम्” । अत्र परमित्युक्तेः धन्याकादियोमे न दोषः । पर्णस्येदम् शिवा० अण् । पार्ण्ण तत्सम्बन्धिनि त्रि० । अस्यर्थे नडा० स कक् च । पर्णकीय तद्युक्तदेशे त्रि० । तस्यादूरनगरादि वरणा० अण् पार्ण तस्याद्रदेशादौ लिन बह्रत्रे तस्य लुक् पर्णाः इत्येव । तत्र भवः “कृकणपर्णात् भरद्वाजे” पा० भवादौ छ । पर्णीय भरद्वाजदेशभवे अन्यत्र अणेव पार्ण त- तार्थे त्रि० । क्षुद्रं पर्णम् ङीष् । २ ह्युद्रपर्णे स्त्री सास्त- पण्यं कृशरादि० ठन् । पर्णिक तद्विक्रेतरि स्त्रियां षित्त्वात् ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4260,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्ण, त् क हारित्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरां-परं-सकं-सेट् ।) हरित् पीत- वर्णस्तस्य भावः हारित्यम् । पर्णयति पर्णा- पयति चम्पकम् । इति दुर्गादासः ॥
पर्णं, क्ली, (पिपर्त्तीति । पॄ + “धापॄवस्यज्यतिभ्यो नः ।” उणां । ३ । ६ । इति नः । यद्वा, पर्णयतीति । पर्ण त् क हारित्ये + अच् ।) पत्रम् । इत्यमरः । २ । ४ । १४ ॥ (यथा, कुमारे । ५ । २८ । “स्वयं विशीर्णद्रुमपर्णवृत्तिता परा हि काष्ठा तपसस्तया पुनः । तदप्यपाकीर्णमतः प्रियंवदां वदन्त्यपर्णेति च तां पुराविदः ॥”) ताम्वूलम् । यथा, राजनिर्घण्टे । “अनिधाय मुखे पर्णं पूगं स्वादयते नरः । मतिभ्रंशो दरिद्रः स्यादन्ते न स्मरते हरिम् ॥ ताम्बूलधारिलक्षणं यथा, -- “अनाहार्य्योऽनृशंसश्च दृढभक्तिश्च पार्थिवे । ताम्बूलधारी भवति नारी वाप्यथ तद्गुणा ॥” इति मात्स्ये १८९ अध्यायः ॥ (पिपर्त्ति पालयति गगनपातादिति । पॄ + न । [] पक्षः । यथा, महाभारते । १ । ३३ । २४ । “तदुत्सृष्टमभिप्रेक्ष्य तस्य पर्णमनुत्तमम् । हृष्टानि सर्व्वभूतानि नाम चक्रुर्गरुत्मतः । सुरूपं पत्रमालक्ष्य तस्य पर्णमनुत्तमम् ॥”)
पर्णः, पुं, (पिपर्त्तीति । पॄ पालने + “धापॄवस्य- ज्यतिभ्यो नः । उणां । ३ । ६ । इति नः । पलाशवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । २९ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १० । ९७ । ५ । “अश्वत्थे वो निषदनं पर्णे वो वसतिष्कृता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-071-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पर्ण" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पर्णम्पर्ण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पर्ण + अच्)
अन्य सम्भावना: पर्ण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | पर्ण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पर्णम् 📚 ➤ पंख, बाजू
संस्कृत: पत्रम् · पर्याय: पत्र, पलाश, छदन, दल, छद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पर्ण 📚पत्ता । पत्र । यौ॰— पर्णकुटी । पर्णशाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पर्ण
पत्ते के नाम (२.४.१४) — पत्र, पलाश, छदन, दल, छद
ढाक (पलाश) के नाम (२.४.२९) — पलाश, किंशुक, वातपोथ, बेंत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पर्णम्: पर्ण + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें