🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:20:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पर्पटः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पर्पटः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पर्पटः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: a species of medicinal plant, Suśr. (Hedyotis Burmanniana or Mollugo Pentaphylla, L.)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पर्पट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पर्पट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापर्पटःपर्पटौपर्पटाः
द्वितीयापर्पटम्पर्पटौपर्पटान्
तृतीयापर्पटेनपर्पटाभ्याम्पर्पटैः
चतुर्थीपर्पटायपर्पटाभ्याम्पर्पटेभ्यः
पञ्चमीपर्पटात् / पर्पटाद्पर्पटाभ्याम्पर्पटेभ्यः
षष्ठीपर्पटस्यपर्पटयोःपर्पटानाम्
सप्तमीपर्पटेपर्पटयोःपर्पटेषु
सम्बोधनहे पर्पटहे पर्पटौहे पर्पटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पर्पट
पर्पट
parpaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पर्पट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पित्तपापड़ा ।
२. पापड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्पट m. a species of medicinal plant, Suśr. (Hedyotis Burmanniana or Mollugo Pentaphylla, L.)
a kind of thin cake made of rice or pease-meal and baked in grease, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (606,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्पटः A kind of medicinal plant. --टी 1 A kind of fragrant earth. --2 A kind of perfume.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0684-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्पट पु० पर्प + शका० अटन् । (क्षेतपापडा) १ वृक्षभेदे “पर्पटो वरतिक्तघ स्मृतः पर्पटकश्च सः । कथितः पांशुपर्य्याय- स्तथा कवचनामकः । पर्पटी हन्ति पित्तास्रभ्रम तृष्णाकफज्वरान् । संग्राही शीतलस्तिक्तो दाहनु- द्वातलो लथुः” भावप्र० (पाँपर) ख्याते २ पिष्टकभेदे पु कृतान्नशब्दे २१८२ पृ० दृश्यम् । मेदिन्यां अत्रार्थे क्लीवत्वेन पठितः । ३ औषधभेदे पु० मेदि० स्वर्णपर्पट इत्यादि स्वार्थे क । पिष्टकभेदे भावप्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4265,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्पटः, पुं, (पर्प + अटन् ।) वृक्षविशेषः । क्षेत- पापडा इति वङ्गभाषा । दवनपापर इति हिन्दीभाषा । तत्पर्य्यायः । त्रियष्टिः २ तिक्तः ३ । इति रत्नमाला ॥ चरकः ४ रेणुः ५ तृष्णारिः ६ वरकः ७ अरकः ८ शीतः ९ शीतप्रियः १० पांशुः ११ कल्पाङ्गः १२ कर्म्मकण्टकः १३ कृश- शाखः १४ प्रगन्धः १५ सुतिक्तः १६ रक्त- पुष्पकः १७ पित्तारिः १८ कटुपत्रः १९ वक्रः २० । अस्य गुणाः । शीतलत्वम् । तिक्तत्वम् । पित्तश्लेष्मज्वररक्तदाहारुचिग्लानिमदभ्रमनाशि- त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ [] “पर्पटो वरतिक्तश्च स्मृतः पर्पटकश्च सः । कथितः पांशुपर्य्यायस्तथा कवचनामकः ॥ पर्पटो हन्ति पित्तास्रभ्रमतृष्णाकफज्वंरान् । संग्राही शीतलस्तिक्तो दाहनुद्वातलो लघुः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ पिष्टकभेदः । पापर इति भाषा ॥ तस्य गुणः । लघुत्वम् । रूक्षत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ “धूमसीरचिता हिङ्गुहरिद्रालवणैर्युताः । जीरकस्वर्जिकाभ्याञ्च तनुं कृत्वा च वेल्लिताः ॥ दीपनाः पाचना रूक्षा गुरवः किञ्चिदीरिताः ॥ मौद्गाश्च तद्गुणाः प्रोक्ता विशेषाल्लघवो हिताः । चणकस्य गुणैर्युक्ताः पर्पटाश्चणकोद्भवाः ॥ स्नेहे भृष्टास्तु ते सर्व्वे भवेयुर्मध्यमा गुणैः ॥” इति भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डे द्बितीयभागे ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-072-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पर्पट" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पर्पटःपर्पट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पर्पटः 📚 ➤ पित्तपापड़ा उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): a species of medicinal plant, Suśr. (Hedyotis Burmanniana or Mollugo Pentaphylla, L.)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पर्पट 📚पित्तपापड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें