🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:35:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पर्याया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पर्यायाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पर्यायाः

अर्थ: चक्कर लगाना, क्रान्ति

संस्कृत: क्रमः, अवसरः · पर्याय: आनुपूर्वी, आवृत्त, परिपाटी, अनुक्रम

व्युत्पत्ति: परि + इ + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पर्याय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. पर्याय (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पर्याय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापर्यायःपर्यायौपर्यायाः
द्वितीयापर्यायम्पर्यायौपर्यायान्
तृतीयापर्यायेणपर्यायाभ्याम्पर्यायैः
चतुर्थीपर्यायायपर्यायाभ्याम्पर्यायेभ्यः
पञ्चमीपर्यायात् / पर्यायाद्पर्यायाभ्याम्पर्यायेभ्यः
षष्ठीपर्यायस्यपर्याययोःपर्यायाणाम्
सप्तमीपर्यायेपर्याययोःपर्यायेषु
सम्बोधनहे पर्यायहे पर्यायौहे पर्यायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पर्याय
पर्याय
paryāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्रम का और नाम (2.7.41)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पर्याय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समानार्थवाची शब्द । समानार्थक शब्द । जैसे, 'इंद्र' का पर्याय' पाकशासन' और 'विष' का पर्याय 'हलाहल' ।
२. क्रम । सिलसिला । परंपर ।
३. वह अर्था- लंकार जिसमें एक वस्तु का क्रम से अनेक आश्रय लेना वर्णित हो या अनेक वस्तुओं का एक ही एक ही के आश्रित होने का वर्णन हो । जैसे,— (क) हालाहल तोहिं नित नए, किन सिखए ये ऐन । हिय अंबुधि हरगर लग्यो, बसत अबै खल बैन । (ख) हुती देह में लरिकई, बहुरि तरुणई जोर । बिरधाई आई अबौं भजन न नंदकिशोर ।
४. प्रकार । तरह ।
५. अवसर । मौका ।
६. बनाने का काम । निर्माण ।
७. द्रव्य का धर्म ।
८. दो व्यक्तियों का वह पारस्परिक संबंध जो दोनों के एक ही कुल में उत्पन्न होने के कारण होता है । यौ॰— पर्यायक्रम । पर्यायच्युत = क्रम से भग्न । स्थान से च्युत । पर्यायवचन = समान अर्थबोधक शब्द । पर्यायवाचक, पर्यायवाची = समानार्थक । तुल्यार्थक । पर्यायशब्द = दे॰ पर्यायवचन । पर्यायशयन । पर्यायसेवा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्य्-आय m. going or turning or winding round, revolving, revolution, KātyŚr.
course, lapse, expiration of time, MBh.; Hariv.; Vet.
regular recurrence, repetition, succession, turn (ibc. or ˚येण ind. in turn, successively, alternately; चतुर्थे पर्याये, at the fourth time), KātyŚr.; Lāṭy.; Mn. &c.
a regularly recurring series or formula (esp. in the Ati-rātra ceremony), Br.; ŚrS. (-त्व n.)
= -सूक्त, Sāy.
a convertible term, synonym (-ता f. -त्व n.), Pañc.; Sāh.; Pāṇ., Sch.
way, manner, method of proceeding (अनेन पर्य्-आयेण, in this manner), SaddhP.
probability, MBh.
(in rhet.) a partic. figure of speech, Kpr.; Sāh.
(with Jainas) the regular development of a thing and the end of this d˚, Sarvad.
opportunity, occasion, L.
formation, creation, L.
point of contact, L.
पर्य्-आय m. (with शब्द) a synonym, MBh.
पर्य्-आय &c. See under 2. परी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (605,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्यायः 1 Going or winding round, revolution. --2 Lapse, course, expiration (of time). --3 Regular recurrence or repetition. --4 Turn, succession, due or regular order; पर्यायसवामुत्सृज्य Ku. 2. 36; Māl. 9. 32; Ms. 4. 87; Mu. 3. 27. --5 Method, arrangement. --6 Manner, way, method of proceeding. --7 A synonym, convertible term; पर्यायो निधनस्यायं निर्धनत्वं शरीरिणां Pt. 2. 99; पर्वतस्य पर्याया इमे &c. --8 An opportunity, occasion. --9 Creation, formation, preparation, manufacture --10 Comprehensiveness. --11 A strophe of a hymn. --12 Property, quality. --13 (In Rhet.) A figure of [] speech; see K. P. 10; Chandr. 5. 108, 109; S. D. 733. (Note. पर्यायेण is often used adverbially in the sense of: 1 in turn or succession, by regular gradation; --2 occasionally, now and then; पर्यायेण हि दृश्यंते स्वप्ताः कामं शुभाशुभाः Ve. 2. 13). --Comp. --अन्नं food intended for another. --उक्तं a figure of speech in Rhetoric; it is a circumlocutory or periphrastic way of speaking, when the fact to be intimated is expressed by a turn of speech or periphrasis; e. g. see Chandr. 5. 66 or S. D. 733. --च्युत a. supplanted, superseded. --वचनं --शब्दः a synonym. --शयनं alternate sleeping and watching. --सेवा service by rotation; Ku. 2. 36.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0686-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्याय पु० परि + इण--घञ् । १ अनुक्रमे २ प्रकारे ३ अवसरे मेदिनिः ४ निर्माणे ५ द्रव्यधर्मभेदे ६ समानार्थबोधके शब्दे च हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4267,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्य्यायः, पुं, (परि + इन गतौ + ‘परावनुपात्यय इनः ।’ ३ । ३ । ३८ । इति घञ् । क्रमप्राप्त- [] स्यानतिपातोऽनुपात्ययः ।) पर्य्ययणम् । क्रमः । (यथा, कुमारे । २ । ३६ । “पर्य्यायसेवामुत्सृज्य पुष्पसम्भारतत्पराः । उद्यानपालसामान्यमृतवस्तमुपासते ॥”) तत्पर्य्यायः । आनुपूर्व्वी २ आवृत् ३ परिपाटी ४ अनुक्रमः ५ । इत्यमरः । २ । ७ । ३७ ॥ आनु- पूर्व्व्यम् ६ आनुपूर्व्वम् ७ आनुपूर्व्वकम् ८ परि- पाटिः ९ । इति भरतादयः ॥ प्रकारः । अव- सरः । इति मेदिनी । ये, ८९ ॥ निर्म्माणम् । द्रव्यधर्म्मः । इति हेमचन्द्रः ॥ ६ । १३९ । क्रमे- णैकार्थवाचकाः शब्दाः पर्य्यायाः । इति विजय- रक्षितः ॥ सम्पर्कविशेषः । येन सह यत्सम्पर्कः सम्बन्धस्तेन सह तत्पर्य्यायः । यथा, -- “समानं कुलभावञ्च दानादानन्तथैव च । तयोर्व्वंशसमानं हि पर्य्यायञ्च प्रचक्षते ॥” इति कुलदीपिका ॥ (अर्थालङ्कारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे १० । १०४ । “क्वचिदेकमनेकस्मिन्ननेकञ्चैकगं क्रमात् । भवति क्रियते वा चेत् तदा पर्य्याय इष्यते ॥” उदाहरणं क्रमेण यथा, -- “स्थिताः क्षणं पक्ष्मसु ताडिताधराः पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः । वलीषु तस्याः स्खलिताः प्रपेदिरे क्रमेण नाभिं प्रथमोदविन्दवः ॥ विचरन्ति विलासिन्यो यत्र श्रोणिभरालसाः । वृककाकशिवास्तत्र धावन्त्यरिपुरे तव ॥ विमृष्टरागादधरान्निवर्त्तित- स्तनाङ्गरागादरुणाच्च कन्दुकात् । कुशाङ्कुरादानपरिक्षताङ्गुलिः कृतोक्षसूत्रप्रणयी तया करः ॥ ययोरारोपितस्तारो हारस्तेऽरिबधूजनैः । निधीयन्ते तयोः स्थूलाः स्तनयोरश्रुबिन्दवः ॥ एषु च क्वचिदाधारः संहतरूपोऽसंहतरूपश्च । क्वचिदाधेयमपि । यथा, ‘स्थिताःक्षणं पक्ष्मसु’ इत्यत्र उदबिन्दवः पक्ष्मादावसं हतरूप आधारे क्रमेणाभवन् । ‘विचरन्ति’ इत्यत्राधेयभूता वृकादयः संहतरूपारिपुरे क्रमेणाभवन् । एव- मन्यत् । अत्र चैकस्यानेकत्र क्रमेणैव वृत्ते- र्विशेषालङ्काराद्भेदः । विनिमयाभावात् परि- वृत्तेः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-073-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पर्याय" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पर्यायाःपर्याय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: पर्याय (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पर्यायाः 📚 ➤ चक्कर लगाना, क्रान्ति
संस्कृत: क्रमः, अवसरः · पर्याय: आनुपूर्वी, आवृत्त, परिपाटी, अनुक्रम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पर्याय 📚समानार्थवाची शब्द । समानार्थक शब्द । जैसे, 'इंद्र' का पर्याय' पाकशासन'…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पर्याय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पर्यायाः: परि + इ + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें