🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:17:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पलंकषा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पलंकषा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पलंकषा

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: N. of various plants (Asteracantha Longifolia, Butea Frondosa, Dolichos Sinensis &c.), Suśr.; L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पलंकषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पलंकषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. पलंकषा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. पलंकष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. पलंकषा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. पलंकष (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पलंकषा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापलंकषापलंकषेपलंकषाः
द्वितीयापलंकषाम्पलंकषेपलंकषाः
तृतीयापलंकषयापलंकषाभ्याम्पलंकषाभिः
चतुर्थीपलंकषायैपलंकषाभ्याम्पलंकषाभ्यः
पञ्चमीपलंकषायाःपलंकषाभ्याम्पलंकषाभ्यः
षष्ठीपलंकषायाःपलंकषयोःपलंकषाणाम्
सप्तमीपलंकषायाम्पलंकषयोःपलंकषासु
सम्बोधनहे पलंकषेहे पलंकषेहे पलंकषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पलंकषा
पलंकषा
palaṃkaṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पलंकषा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पलङ्कषा]
१. गोखरु ।
२. रास्ना ।
३. गुग्गुल ।
४. टेसू । पलास ।
५. लाख ।
६. गोरखमुंडी ।
७. मक्खी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पल—ं-कषा f. N. of various plants (Asteracantha Longifolia, Butea Frondosa, Dolichos Sinensis &c.), Suśr.; L.
bdellium, L.
red lac, Bhpr.
a fly, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (609,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पलङ्कषा, स्त्री, (पलङ्कष् + टाप् ।) गोक्षुरकः । रास्ना । गुग्गुलुः । किंशुकः । मुण्डीरी । लाक्षा । इति मेदिनी ॥ क्षुद्रगोक्षुरकः । महा- श्रावणी । (यथा, सुशुते उत्तरतन्त्रे ३९ अध्याये । “अजाव्योश्चर्म्मरोमाणि वचाकुष्ठं पलङ्कषा ॥”) मक्षिका । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-079-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पलंकषापलंकषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पलंकषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | पलंकषा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पलंकषा 📚 ➤ गोखरु उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): N. of various plants (Asteracantha Longifolia, Butea Frondosa, Dolichos Sinensis &c.), Suśr.; L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पलंकषा 📚गोखरु🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पलंकषा
गोखरू के नाम (२.४.९८) — इक्षुगन्धा, श्वदंष्ट्रा, स्वादुकण्टक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पलंकषा = पल + ं-कषा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬