🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:36:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पल्लवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पल्लवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पल्लवः

अर्थ: अंकुर, कोंपल, टहनी

संस्कृत: नूतनपत्रम् · पर्याय: किसलय

व्युत्पत्ति: पल् + क्विप्= पल्, लू + अप्= लव, पल् चासौ लवश्च कर्म.स .

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पल्लव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पल्लव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापल्लवःपल्लवौपल्लवाः
द्वितीयापल्लवम्पल्लवौपल्लवान्
तृतीयापल्लवेनपल्लवाभ्याम्पल्लवैः
चतुर्थीपल्लवायपल्लवाभ्याम्पल्लवेभ्यः
पञ्चमीपल्लवात् / पल्लवाद्पल्लवाभ्याम्पल्लवेभ्यः
षष्ठीपल्लवस्यपल्लवयोःपल्लवानाम्
सप्तमीपल्लवेपल्लवयोःपल्लवेषु
सम्बोधनहे पल्लवहे पल्लवौहे पल्लवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पल्लव
पल्लव
pallava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नई कोंपल (2.4.14) किसलय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पल्लव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नए निकले हुए कोमल पत्तों का समूह या गुच्छा । टहनी में लगे हुए नए नए कोमल पत्ते जो प्रायः लाल होते हैं । कोंपल । कल्ला । उ॰—नव पल्लव भए विटप अनेका ।—तुलसी (शब्द॰) । पर्या॰—किशलय । किसलय । नवपत्र । प्रबाल । बल । किसल । विशेष—हाथ के वाचक शब्दों के साथ 'पल्लव' को समास होने से इसका अर्थ 'उँगली' होता है । जैसे, करपल्लव, पाणि- पल्लव ।
२. हाथ में पहनने का कड़ा वा कंकण ।
३. नृत्य में हाथ की ए क विशेष प्रकार की स्थिति ।
४. विस्तार ।
५. बल ।
६. चपलता । चंचलता ।
७. आल का रंग । अलक्तक ।
८. पह्लव देश ।
९. पह्लव देश का निवासी ।
१०. श्रृंगार (को॰) ।
११. वन (को॰) ।
१२. कली (को॰) ।
१३. घास का नया कनखा (को॰) ।
१४. किनारा । छोर, विशेषतः वस्त्रादि का (को॰) ।
१५. सविलास क्रीड़ा (को॰) ।
१६. कामसक्त या लंपट व्यक्ति (को॰) ।
१७. कथाप्रबंध (को॰) ।
१८. दक्षिण का एक राजवंश जिसका राज्य किसी समय उड़ीसा से लेकर तुंगभद्रा नदी तक फैला था । विशेष—कुछ लोगों का मत है कि ये पह्लव ही थे और कुछ लोग कहते हैं कि यह स्वतंत्र राजवंश था । वराहमिहिर के अनुसार पल्लव दक्षिणपश्चिम में बसते थे । अशोक के समय में गुजरात में पल्लवों का राज्य था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पल्लव m. n. (ifc. f(आ). ) a sprout, shoot, twig, spray, bud, blossom (met. used for the fingers, toes, lips &c.), MBh.; Kāv. &c.
a strip of cloth, scarf, lappet, Kād.; Bālar.; Rājat.
spreading, expansion, L. (cf. below)
strength, L. (= बल; v.l. = वन, a wood)
red lac (अलक्त), L.
a bracelet, L.
sexual love, L.
unsteadiness, L.
पल्लव m. a partic. position of the hands in dancing, Cat.
a libertine, catamite, L.
a species of fish, L.
pl. N. of a people, MBh.; Pur. (v.l. for पह्लव)
of a race of princes, Inscr.
2. पल्लव Nom. P. ˚वति, to put forth young shoots, Śatr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (610,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पल्लवः --वं 1 A sprout, sprig, twig करपल्लवः; लतेव संनद्धमनोज्ञपल्लवा R. 3. 7. --2 A bud, blossom. --3 Expansion, spreading, dilating. --4 The red dye called Alakta, q. v. --5 Strength, power. --6 A blade of grass. --7 A bracelet, an armlet. --8 Love, amorous sport. --9 The end of a robe or garment. --10 Unsteadiness (चापलं). --वः A libertine. --Comp. --अंकुरः --आधारः a branch. --अदः a deer. --अस्त्रः an epithet of the god of love. --आपीडित a. full of or laden with buds. --ग्राहिता {1} dealing with trifles. {2} superficial knowledge. --ग्राहिन् a. {1} putting forth sprouts. {2} dealing with trifles. {3} diffusive or superficial. --द्रुः the Aśoka tree.
पल्लवः --वं 1 A sprout, sprig, twig करपल्लवः; लतेव संनद्धमनोज्ञपल्लवा R. 3. 7. --2 A bud, blossom. --3 Expansion, spreading, dilating. --4 The red dye called Alakta, q. v. --5 Strength, power. --6 A blade of grass. --7 A bracelet, an armlet. --8 Love, amorous sport. --9 The end of a robe or garment. --10 Unsteadiness (चापलं). --वः A libertine. --Comp. --अंकुरः --आधारः a branch. --अदः a deer. --अस्त्रः an epithet of the god of love. --आपीडित a. full of or laden with buds. --ग्राहिता {1} dealing with trifles. {2} superficial knowledge. --ग्राहिन् a. {1} putting forth sprouts. {2} dealing with trifles. {3} diffusive or superficial. --द्रुः the Aśoka tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0687-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पल्लव पु० न० अर्द्ध० पल्यते सम्प० क्विप् पलु लूयते लू--अप् कर्म० । १ अभिनवे पत्त्रस्तवके २ तद्युक्तशाखायां ३ वि- स्तारे ४ बले ५ अलक्तकराने ६ बलये मेदि० “पर्व- पत्त्रादिसंघाते शाखायाः पल्लवो मतः” इत्युक्ते ७ शाखादेः पर्वपत्त्रसमुदाये च । ८ नवपत्त्रे मधुसूदनः ९ विटपे १० शृङ्गारे ११ चापले शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4273,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पल्लवः, पुं, क्ली, (पल्यते इति पल् । पल् + क्विप् । लूयते इति लवः । लू + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति अप् । ततः पल् चासौ लवश्चेति ।) नवपत्रादियुक्तशाखाग्रपर्व्व । इति भरतः ॥ नव- पत्रस्तवकः । “इति मधुः ॥ पर्व्वपत्रादिसंघाते शाखायाः पल्लवो मतः ।” इति कोषान्तरम् ॥ (यथा, रघुः । ९ । ३३ । “अभिनयान् परिचेतुमिवोद्यता मलयमारुतकम्पितपल्लवा । अमदयत् सहकारलता मनः सकलिकाकलिकामजितामपि ॥”) तत्पर्य्यायः । किसलयम् २ । इत्यमरः । २ । ४ । १४ ॥ प्रवालम् ३ नबपत्रम् ४ । इति राज- निर्घण्टः ॥ वंलम् ५ किसलम् ६ किशलम् ७ किशलयम् ८ विटपः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ पत्रयौवनम् १० । इति जटाधरः ॥ विस्तरः । वलम् । शृङ्गारः । अलक्तरागः । इति विश्व- मेदिन्यौ ॥ वलमित्यत्र वनमिति क्वचित् पाठः ॥ वलयः । चापलः । इति शब्दरत्नावली ॥ (देश- विशेषः । तद्देशवासिषु पुं भूम्नि । यथा, मार्क- ण्डेये । ५७ । ३६ । “अपरान्ताश्च शूद्राश्च पल्लवाश्चर्म्मखण्डिकाः । गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-081-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पल्लव" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पल्लवःपल्लव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पल्लवः 📚 ➤ अंकुर, कोंपल, टहनी
संस्कृत: नूतनपत्रम् · पर्याय: किसलय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पल्लव 📚नए निकले हुए कोमल पत्तों का समूह या गुच्छा । टहनी में लगे हुए नए नए को…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पल्लव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬