🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:29:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पल्लीश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पल्लि+ईश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पल्लि

अर्थ: छोटा गाँव

व्युत्पत्ति: पल्लि + ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पल्ली (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पल्ली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापल्लीपल्ल्यौपल्ल्यः
द्वितीयापल्लीम्पल्ल्यौपल्लीः
तृतीयापल्ल्यापल्लीभ्याम्पल्लीभिः
चतुर्थीपल्ल्यैपल्लीभ्याम्पल्लीभ्यः
पञ्चमीपल्ल्याःपल्लीभ्याम्पल्लीभ्यः
षष्ठीपल्ल्याःपल्ल्योःपल्लीनाम्
सप्तमीपल्ल्याम्पल्ल्योःपल्लीषु
सम्बोधनहे पल्लिहे पल्ल्यौहे पल्ल्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ईश

अर्थ: अपनाने वाला, स्वामी, मालिक

संस्कृत: शिवः, ईशानदिशायाः स्वामी · पर्याय: शम्भु, पशुपति, शिव, शूलिन्, महेश्वर

व्युत्पत्ति: ईश्-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ईश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ईश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईशःईशौईशाः
द्वितीयाईशम्ईशौईशान्
तृतीयाईशेनईशाभ्याम्ईशैः
चतुर्थीईशायईशाभ्याम्ईशेभ्यः
पञ्चमीईशात् / ईशाद्ईशाभ्याम्ईशेभ्यः
षष्ठीईशस्यईशयोःईशानाम्
सप्तमीईशेईशयोःईशेषु
सम्बोधनहे ईशहे ईशौहे ईशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पल्ली
पल्ली
pallī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पल्ली संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. छोटा गाँव । खेड़ा । पुरवा । खेड़ा ।
२. गाँव । उ॰— उर कृत मल्ली माल जयती ब्रज पल्ली भूषन ।— भारतेंदु ग्रं॰, भा॰
२. पृ॰ ७५४ ।
३. कुटी । पर्णशाला ।
४. फैलनेवाली लता (को॰) ।
५. निवास । गृह (को॰) ।
६. छिपकली । यौ॰— पल्लीपतन = शरीर के किसी अंग पर छिपकली गिरने के आधार पर शुभाशुभ विचार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पल्ली f. See below.
पल्ली f. a small village &c. (= पल्लि), Kathās.
a hut, house, L.
a city (esp. ifc., in N. of towns, e.g. त्रिशिर-प्˚, = Trichinopoly)
a partic. measure of grain, KātyŚr., Sch.
a small house-lizard, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (610,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पल्लिः --ल्ली f. 1 A small village. --2 A hut. --3 A house, station. --4 A city or town (at the end of names of towns); as त्रिशिरपल्ली. --5 A house-lizard. --6 A creeping plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0687-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पल्लि(ल्ली) स्त्री पल्ल--इन् वा ङीप् । १ क्षुद्रग्रामे २ कुट्याम् ३ गेहे च । दीर्घान्तः ४ नगरभेदे राजनि० । पल्लं गृह- माश्रयत्वेनास्त्यस्याः अच् गौरा० ङीष् । ४ गृहगो- धिकायाम् स्त्री हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4273,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पल्ली, स्त्री, (पल्लि + “कृदिकारादिति ।” वा ङीष् ।) स्वल्पग्रामः । (यथा, कथासरित्- सागरे । १० । १३५ । “इतस्त्वं गच्छ मत्पल्लीं जाने सा तत्र ते गता । अहं तत्रैव चैष्यामि दास्याम्यसिमिमञ्च ते ॥”) कुटी । इति विश्वमेदिन्यौ ॥ नगरभेदः । स तु दक्षिणदेशे प्रसिद्धः त्रिचनापल्ल्यादिः । इति शब्दरत्नावली ॥ क्षुद्रजन्तुविशेषः । टिक्टिकी इति भाषा । तत्पर्य्यायः । मुषली २ गृहगोधा ३ विशम्बरा ४ ज्येष्ठा ५ कुड्यमत्स्यः ६ पल्लिका ७ गृहगोधिका ८ । इति राजनिर्घण्टः ॥ गृह- गोलिका ९ माणिक्या १० भित्तिका ११ गृहो- लिका १२ । इति हेमचन्द्रः । ४ । ३६३ ॥ अवशिष्टं ज्येष्ठीशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (अस्याः पतन- फलमुक्तं यथा, ज्योतिषशास्त्रे । “निपतति यदि पल्ली दक्षिणाङ्गे नराणां स्वजनधनवियोगो लाभदा वामभागे । उरसि शिरसि पृष्ठे कण्ठदेशे च राज्यं करचरणहृदिस्था सर्व्वसौख्यं ददाति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-081-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पल्ली" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पल्लिपल्ली (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
ईशईश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ईश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पल्लि 📚 ➤ छोटा गाँव

ईश 📚 ➤ अपनाने वाला, स्वामी, मालिक
संस्कृत: शिवः, ईशानदिशायाः स्वामी · पर्याय: शम्भु, पशुपति, शिव, शूलिन्, महेश्वर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पल्ली 📚छोटा गाँव । खेड़ा । पुरवा । खेड़ा🟠🔵🟣🟢🟤
ईश 📚स्वामी । मानिक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ईश
शिव के नाम (१.१.३६) — शम्भु, पशुपति, शिव, शूली, महेश्वर
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) (१.३.४) — कुबेर, सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पल्लीशपल्लि + ईशदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ईश: ईश्-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें