🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:20:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पवितृ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पवितृ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पवितृ

अर्थ: पवित्र बनना या होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: पवने

अंग्रेज़ी: to purify, to cleanse

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पवितृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पू + तृच्
  2. पवितृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पू + तृच्
  3. पवितृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पू + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पवितृ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापवितृपवितृणीपवितॄणि
द्वितीयापवितृपवितृणीपवितॄणि
तृतीयापवितृणा / पवित्रापवितृभ्याम्पवितृभिः
चतुर्थीपवितृणे / पवित्रेपवितृभ्याम्पवितृभ्यः
पञ्चमीपवितृणः / पवितुःपवितृभ्याम्पवितृभ्यः
षष्ठीपवितृणः / पवितुःपवितृणोः / पवित्रोःपवितॄणाम्
सप्तमीपवितृणि / पवितरिपवितृणोः / पवित्रोःपवितृषु
सम्बोधनहे पवितृ / हे पवितःहे पवितृणीहे पवितॄणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पू (भ्वादिगण) · अर्थ: पवित्र बनना या होना (पवने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपवतेपवेतेपवन्ते
मध्यमपवसेपवेथेपवध्वे
उत्तमपवेपवावहेपवामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): पवते · लिट् (आत्मने.): पुपुवे · लुट् (आत्मने.): पविता · लृट् (आत्मने.): पविष्यते · लोट् (आत्मने.): पवताम् · लङ् (आत्मने.): अपवत · विधिलिङ् (आत्मने.): पवेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पविषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अपविष्ट · लृङ् (आत्मने.): अपविष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पवन · ण्वुल्: पावकः · तृच्: पविता · यत्: पव्यः · ण्यत्: पाव्यः · तव्य: पवितव्यः · अनीयर्: पवनीयः · क्त: पवितः · क्तवतु: पवितवान् · शानच्: पवमानः · क्त्वा: पवित्वा · ल्यप्: प्रपूय · तुमुन्: पवितुम् · णमुल्: पावम् · क्तिन्: पूति · क्वसु: पुपूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पवितृ
पवितृ
pavitṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पवितृ m. a purifier, AV.; ŚBr. (cf. पवीतृ).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (611,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पवितृपवितृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पू + तृच् 📚
अन्य सम्भावना: पवितृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पू + तृच् | पवितृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पू + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पवितृ 📚 ➤ पवित्र बनना या होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: पवने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पवितृ 📚m. a purifier, AV.; ŚBr. (cf. पवीतृ)🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पवितृ: पू + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें