🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:55:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पषम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पषम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पषम्

अर्थ: जाना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — पष + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. पष (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पष + अच्
  3. पष (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पष + अच्
  4. पष (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पष + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पष (चुरादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपषयतिपषयतःपषयन्ति
मध्यमपषयसिपषयथःपषयथ
उत्तमपषयामिपषयावःपषयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पषयति · लट् (आत्मने.): पषयते · लिट्: पषयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पषयाञ्चक्रे · लुट्: पषयिता · लुट् (आत्मने.): पषयिता · लृट्: पषयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पषयिष्यते · लोट्: पषयतात् · लोट् (आत्मने.): पषयताम् · लङ्: अपषयत् · लङ् (आत्मने.): अपषयत · विधिलिङ्: पषयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पषयेत · आशीर्लिङ्: पष्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पषयिषीष्ट · लुङ्: अपपषत् · लुङ् (आत्मने.): अपपषत · लृङ्: अपषयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपषयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पषण · ण्वुल्: पषकः · तृच्: पषयिता · यत्: पष्यः · तव्य: पषयितव्यः · अनीयर्: पषणीयः · क्त: पषितः · क्तवतु: पषितवान् · शतृ: पषयन् · स्य-शतृ: पषयिष्यन् · शानच्: पषयमाणः · क्त्वा: पषयित्वा · ल्यप्: प्रपषय्य · तुमुन्: पषयितुम् · णमुल्: पषम् · क्तिन्: पष्टि · क्वसु: पषयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प
प
pa
ⓘ "प्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प हिंदी वर्णमाला में स्पर्श व्यंजनों के अंतिम वर्ग का पहला वर्ग । इसका उच्चारण ओठ से होता है इसलिये शिक्षा में इसे ओष्ठ्य वर्ण कहा गया हे । इसके उच्चारण में दोनों ओठ मिलते हैं इसलिए यह स्पर्श वर्ण है । इसके उच्चारण मे शिक्षा के अनुसार विचार,श्वास, घोष और अल्पप्राण नामक प्रयत्न लगते हैं ।
प १ वि॰ [सं॰]
१. पीनेवाला । जैसे,—द्विप, अनेकप, मद्यप ।
२. रक्षा या शासन करनेवाला । जैसे, क्षितिप, नृप ।
प २ संज्ञा पुं॰
१. वायु । हवा ।
२. पत्ता ।
३. अंडा ।
४. पीने की क्रिया ।
५. संगीत में पंचम स्वर का संकेत [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प the first labial consonant.
2. प mf(पा and पी)n. (√ 1. पा) drinking (cf. अंह्रि-, अनेक- &c.; also पक in तैल-पक)
प m. f. the act of drinking, L.
3. प mfn. (√ 3. पा) guarding, protecting, ruling (ifc.; cf. अज-, कुल- &c.; also पक in हस्ति-पक)
4. प m. (in music for पञ्चम) the fifth note of the gamut.
5. प m. (only L.) wind
a leaf
= पूत
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (573,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प a. (At the end of comp.) 1 Drinking; as in द्विप, अनेकप. --2 Guarding, protecting, ruling; as in गोप, नृप, क्षितिप. --पः 1 Air, wind. --2 A leaf. --3 An egg.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0653-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पः पञ्चमवर्गस्य प्रथभोवर्णः स्पशवर्णेषु एकविंशतितमः । तस्योच्चारणस्थानभोष्ठः । तस्योच्चारणे आभ्यन्तरप्रयत्नः ओष्ठेन सह जिह्वाग्रस्य स्पर्शः । बाह्याः प्रयत्नाः विवा- रश्वासघोषाः अल्पप्राणश्च । अस्मिन् परे विसर्गस्य स्थाने उपाध्मानीयः वर्णाभिधाने अस्य वाचकशब्दाउक्ता यथा “पः सुरप्रियता तीक्ष्णा लोहितः पञ्चमो रमा । गुह्य- कर्त्ता निधिः शेषः कालरात्रिः सुरारिहा । तपनः पालनः पाता देवदेवो निरञ्जनः । सावित्री पातिनी पानं वीरतन्त्रो धनुर्द्धरः । दक्षपार्श्वश्च सेनानीर्मरीचिः पवनः शनिः । उड्डीशं जयिनी कुम्भोऽनलरेखा च मीहकः । मूलं द्वितीयमिन्द्राणी लोलाक्षी मनआत्मकः” तदधीशदेवताध्यानं यथा “द्विचित्रवसनां देवीं द्विभुजां पङ्कजेक्षणाम् । रक्तचन्दनलिप्ताङ्गीं पद्ममालाविभूषि- ताम् । मणिरत्नादिकेयूरहारभूषितविग्रहाम् । चतुर्वर्ग प्रदां नित्यां नित्यानन्दमयीं पराम् । एवं ध्यात्वा पका- रन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” । अस्य स्वरूपं यथा “अतः परं प्रवक्ष्यामि पकाराक्षरमव्ययम् । चतुवर्गप्रदं वर्णं श- रच्चन्द्रसमप्रभम् । पञ्चदेवमयं वर्णं स्वयं परमकुण्डली । पञ्चप्राणमयं वर्णं त्रिशक्तिसहितं तथा । त्रिगुणाव- स्थितं वर्णमात्मादितत्त्वसंयुतम् । महामोक्षप्रदं वर्णं हृदि भावय पार्वति!” इयि कामधेनुतन्त्रे ५ पटले । अस्य मातृकन्यासे दक्षपार्श्वे न्यास्यता । काव्यादौ अस्य प्रथमप्रयोगे सुखं फलम् । “सुखभयमरणक्लेशदुःखं प्रवर्गः” वृ० टी० । पवर्गस्थानां पञ्चानां वर्णानां क्रमेण फलपञ्चकोक्तेः ।
प पु० पत--पा--वा ड । १ पबने २ पर्णे ३ पाने ४ पातने चरित्रे एकाक्षरकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4177,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प, पकारः । स तु पञ्चमवर्गस्य प्रथमो व्यञ्जनस्यैक- विंशतितमो वर्णः । अस्योच्चारणस्थानं ओष्ठः । इति व्याकरणम् ॥ (तथा च शिक्षायाम् । “कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू” ॥ अस्योच्चारणे आभ्यन्तरप्रयत्नः । ओष्ठेन सह जिह्वाग्रस्य स्पर्शः ॥) तत्पर्य्यायः । लोहितः २ पार्श्वः ३ शूरः ४ । इति रुद्रयामले वर्णाभि- धानम् ॥ अस्य तत्त्वं यथा, -- “अतः परं प्रवक्ष्यामि पकाराक्षरमव्ययम् । चतुर्व्वर्गप्रदं वर्णं शरच्चन्द्रसमप्रभम् ॥ पञ्चदेवमयं वर्णं स्वयं परमकुण्डली । पञ्चप्राणमयं वर्णं त्रिशक्तिसहितं सदा ॥ त्रिगुणावहितं वर्णमात्मादितत्त्वसंयुतम् । महामोक्षप्रदं वर्णं हृदि भावय पार्व्वति !” ॥ इति कामधेनुतन्त्रे ५ पटलः ॥ (वङ्गभाषायां) अस्य लेखनक्रमो यथा, -- “कुञ्चिता वामरेखायाः कोणाद्दक्षिणतोऽपरा । कुञ्चिता सापि विज्ञेया मात्रा वामोद्गता तथा ॥ शम्भुब्रह्मा भगवती क्रमशस्तासु तिष्ठति” ॥ इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ अस्योत्पत्तिप्रकारो यथा, -- “ऋटुरेफषकारञ्च मूर्द्धगो दन्तगस्तथा । ऌतवर्गलसानोष्ठ्यानुपूपध्मानस्रंज्ञकान्” ॥ इति प्रपञ्चसारः ॥ तस्य ध्यानं यथा, -- “विचित्रवसनां देवीं द्विभुजां पङ्कजेक्षणाम् । रक्तचन्दनलिप्ताङ्गीं पद्ममालाविभूषिताम् ॥ मणिरत्नादिकेयूरहारभूषितविग्रहाम । चतुर्व्वर्गप्रदां नित्यां नित्यानन्दमयीं पराम् ॥ एवं ध्यात्वा पकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” ॥ इति वर्णोद्घारतन्त्रम् ॥ * ॥ तस्य नामानि यथा । “पः पूरप्रियता तीक्ष्णा लोहितः पञ्चमो रमा । गुह्यकर्त्ता निधिः शेषः कालरात्रिः सुवाहिता ॥ तपनः पालनः पाता पद्मरेणुर्निरञ्जनः । सावित्री पातिनी पानं वीरतत्त्वो धनुर्द्धरः ॥ दक्षपार्श्वश्च सेनानी मरीचिः पवनः शनिः । उड्डीशं जयिनी कुम्भोऽलसं रेखा च मोहक ॥ [] मूलाद्वितीयमिन्द्राणी लोकाक्षी मन आत्मनः” ॥ इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥ (अनुबन्धविशेषः । यथा कविकलपद्रुमे । ‘नः स्वादिः पो मुचादिर्मः शमादिर्म्मो णिचीण्णमोः’ । तेन मुच ऌ श प ञौ मोक्ष इत्यस्य लटि मुञ्चति ॥)
पः, पुं, (पातयति वेगेन वृक्षादीन् । पत् + कर्त्तरि डः । अन्तर्णिच् ।) पवनः । (पतति वृक्षात् । पत् + कर्त्तरि डः ।) पर्णम् । (पीयते इति ।) पानम । पाता । इत्येकाक्षरकोषः ॥ (यथा, मनुः । २ । १३९ । “राजस्नातकयोश्चैव स्रातको नृपमानभाक्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-001-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पषम्अव्यय — पष + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: पष (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पष + अच् | पष (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पष + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पषम् 📚 ➤ जाना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पषम्: पष + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें