🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:49:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प
pa
ⓘ "प्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प हिंदी वर्णमाला में स्पर्श व्यंजनों के अंतिम वर्ग का पहला वर्ग । इसका उच्चारण ओठ से होता है इसलिये शिक्षा में इसे ओष्ठ्य वर्ण कहा गया हे । इसके उच्चारण में दोनों ओठ मिलते हैं इसलिए यह स्पर्श वर्ण है । इसके उच्चारण मे शिक्षा के अनुसार विचार,श्वास, घोष और अल्पप्राण नामक प्रयत्न लगते हैं ।
प १ वि॰ [सं॰]
१. पीनेवाला । जैसे,—द्विप, अनेकप, मद्यप ।
२. रक्षा या शासन करनेवाला । जैसे, क्षितिप, नृप ।
प २ संज्ञा पुं॰
१. वायु । हवा ।
२. पत्ता ।
३. अंडा ।
४. पीने की क्रिया ।
५. संगीत में पंचम स्वर का संकेत [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प the first labial consonant.
2. प mf(पा and पी)n. (√ 1. पा) drinking (cf. अंह्रि-, अनेक- &c.; also पक in तैल-पक)
प m. f. the act of drinking, L.
3. प mfn. (√ 3. पा) guarding, protecting, ruling (ifc.; cf. अज-, कुल- &c.; also पक in हस्ति-पक)
4. प m. (in music for पञ्चम) the fifth note of the gamut.
5. प m. (only L.) wind
a leaf
= पूत
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (573,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प a. (At the end of comp.) 1 Drinking; as in द्विप, अनेकप. --2 Guarding, protecting, ruling; as in गोप, नृप, क्षितिप. --पः 1 Air, wind. --2 A leaf. --3 An egg.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0653-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पः पञ्चमवर्गस्य प्रथभोवर्णः स्पशवर्णेषु एकविंशतितमः । तस्योच्चारणस्थानभोष्ठः । तस्योच्चारणे आभ्यन्तरप्रयत्नः ओष्ठेन सह जिह्वाग्रस्य स्पर्शः । बाह्याः प्रयत्नाः विवा- रश्वासघोषाः अल्पप्राणश्च । अस्मिन् परे विसर्गस्य स्थाने उपाध्मानीयः वर्णाभिधाने अस्य वाचकशब्दाउक्ता यथा “पः सुरप्रियता तीक्ष्णा लोहितः पञ्चमो रमा । गुह्य- कर्त्ता निधिः शेषः कालरात्रिः सुरारिहा । तपनः पालनः पाता देवदेवो निरञ्जनः । सावित्री पातिनी पानं वीरतन्त्रो धनुर्द्धरः । दक्षपार्श्वश्च सेनानीर्मरीचिः पवनः शनिः । उड्डीशं जयिनी कुम्भोऽनलरेखा च मीहकः । मूलं द्वितीयमिन्द्राणी लोलाक्षी मनआत्मकः” तदधीशदेवताध्यानं यथा “द्विचित्रवसनां देवीं द्विभुजां पङ्कजेक्षणाम् । रक्तचन्दनलिप्ताङ्गीं पद्ममालाविभूषि- ताम् । मणिरत्नादिकेयूरहारभूषितविग्रहाम् । चतुर्वर्ग प्रदां नित्यां नित्यानन्दमयीं पराम् । एवं ध्यात्वा पका- रन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” । अस्य स्वरूपं यथा “अतः परं प्रवक्ष्यामि पकाराक्षरमव्ययम् । चतुवर्गप्रदं वर्णं श- रच्चन्द्रसमप्रभम् । पञ्चदेवमयं वर्णं स्वयं परमकुण्डली । पञ्चप्राणमयं वर्णं त्रिशक्तिसहितं तथा । त्रिगुणाव- स्थितं वर्णमात्मादितत्त्वसंयुतम् । महामोक्षप्रदं वर्णं हृदि भावय पार्वति!” इयि कामधेनुतन्त्रे ५ पटले । अस्य मातृकन्यासे दक्षपार्श्वे न्यास्यता । काव्यादौ अस्य प्रथमप्रयोगे सुखं फलम् । “सुखभयमरणक्लेशदुःखं प्रवर्गः” वृ० टी० । पवर्गस्थानां पञ्चानां वर्णानां क्रमेण फलपञ्चकोक्तेः ।
प पु० पत--पा--वा ड । १ पबने २ पर्णे ३ पाने ४ पातने चरित्रे एकाक्षरकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4177,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प, पकारः । स तु पञ्चमवर्गस्य प्रथमो व्यञ्जनस्यैक- विंशतितमो वर्णः । अस्योच्चारणस्थानं ओष्ठः । इति व्याकरणम् ॥ (तथा च शिक्षायाम् । “कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू” ॥ अस्योच्चारणे आभ्यन्तरप्रयत्नः । ओष्ठेन सह जिह्वाग्रस्य स्पर्शः ॥) तत्पर्य्यायः । लोहितः २ पार्श्वः ३ शूरः ४ । इति रुद्रयामले वर्णाभि- धानम् ॥ अस्य तत्त्वं यथा, -- “अतः परं प्रवक्ष्यामि पकाराक्षरमव्ययम् । चतुर्व्वर्गप्रदं वर्णं शरच्चन्द्रसमप्रभम् ॥ पञ्चदेवमयं वर्णं स्वयं परमकुण्डली । पञ्चप्राणमयं वर्णं त्रिशक्तिसहितं सदा ॥ त्रिगुणावहितं वर्णमात्मादितत्त्वसंयुतम् । महामोक्षप्रदं वर्णं हृदि भावय पार्व्वति !” ॥ इति कामधेनुतन्त्रे ५ पटलः ॥ (वङ्गभाषायां) अस्य लेखनक्रमो यथा, -- “कुञ्चिता वामरेखायाः कोणाद्दक्षिणतोऽपरा । कुञ्चिता सापि विज्ञेया मात्रा वामोद्गता तथा ॥ शम्भुब्रह्मा भगवती क्रमशस्तासु तिष्ठति” ॥ इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ अस्योत्पत्तिप्रकारो यथा, -- “ऋटुरेफषकारञ्च मूर्द्धगो दन्तगस्तथा । ऌतवर्गलसानोष्ठ्यानुपूपध्मानस्रंज्ञकान्” ॥ इति प्रपञ्चसारः ॥ तस्य ध्यानं यथा, -- “विचित्रवसनां देवीं द्विभुजां पङ्कजेक्षणाम् । रक्तचन्दनलिप्ताङ्गीं पद्ममालाविभूषिताम् ॥ मणिरत्नादिकेयूरहारभूषितविग्रहाम । चतुर्व्वर्गप्रदां नित्यां नित्यानन्दमयीं पराम् ॥ एवं ध्यात्वा पकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” ॥ इति वर्णोद्घारतन्त्रम् ॥ * ॥ तस्य नामानि यथा । “पः पूरप्रियता तीक्ष्णा लोहितः पञ्चमो रमा । गुह्यकर्त्ता निधिः शेषः कालरात्रिः सुवाहिता ॥ तपनः पालनः पाता पद्मरेणुर्निरञ्जनः । सावित्री पातिनी पानं वीरतत्त्वो धनुर्द्धरः ॥ दक्षपार्श्वश्च सेनानी मरीचिः पवनः शनिः । उड्डीशं जयिनी कुम्भोऽलसं रेखा च मोहक ॥ [] मूलाद्वितीयमिन्द्राणी लोकाक्षी मन आत्मनः” ॥ इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥ (अनुबन्धविशेषः । यथा कविकलपद्रुमे । ‘नः स्वादिः पो मुचादिर्मः शमादिर्म्मो णिचीण्णमोः’ । तेन मुच ऌ श प ञौ मोक्ष इत्यस्य लटि मुञ्चति ॥)
पः, पुं, (पातयति वेगेन वृक्षादीन् । पत् + कर्त्तरि डः । अन्तर्णिच् ।) पवनः । (पतति वृक्षात् । पत् + कर्त्तरि डः ।) पर्णम् । (पीयते इति ।) पानम । पाता । इत्येकाक्षरकोषः ॥ (यथा, मनुः । २ । १३९ । “राजस्नातकयोश्चैव स्रातको नृपमानभाक्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-001-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें