🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:05:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाटला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पाटला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाटला

अर्थ: पीतरक्त वर्ण, गुलाबी रंग

संस्कृत: पाटलकुसुमः · पर्याय: पाटलि, अमोघा, काचस्थाली, फलेरुहा, कृष्णवृन्ता

व्युत्पत्ति: पट् + णिच् + कलच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाटला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पाटला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. पाटला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. पाटल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. पाटला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. पाटल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाटला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाटलापाटलेपाटलाः
द्वितीयापाटलाम्पाटलेपाटलाः
तृतीयापाटलयापाटलाभ्याम्पाटलाभिः
चतुर्थीपाटलायैपाटलाभ्याम्पाटलाभ्यः
पञ्चमीपाटलायाःपाटलाभ्याम्पाटलाभ्यः
षष्ठीपाटलायाःपाटलयोःपाटलानाम्
सप्तमीपाटलायाम्पाटलयोःपाटलासु
सम्बोधनहे पाटलेहे पाटलेहे पाटलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाटला
पाटला
pāṭalā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पाढ़र (पाटला) के नाम (2.4.54) पाटलि · अमोघा · काचस्थाली · फलेरुहा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाटला १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पाडर का वृक्ष ।
२. लाल लोध ।
३. जलकुंभी ।
४. दुर्गा का एक रुप ।
पाटला २ संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक प्रकार का बढ़िया सोना जो भारत में ही शुद्ध करके काम में लाया जाता है । यह बंक के सोने से कुछ हलका और सस्ता होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाटला f. Bignonia Suaveolens, Kāv.
red Lodhra, L.
a kind of fresh water fish, Suśr.
a form of Durgā, Tantras.
of Dākṣāyaṇī, MatsyaP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (615,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाटला 1 The red lodhra. --2 The trumpet-flower (the tree or its blossom). --3 An epithet of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0691-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाटला, स्त्री, (पाटलो वर्णोऽस्त्यस्याः । पाटल- वर्णत्वादेवास्यास्तथात्वम् ।) दुर्गा । यथा, -- “अपर्णानेकपर्णा च पाटला पाटलावती ॥” इति तन्त्रसारे तस्याः शतनामस्तोत्रम् ॥ पुष्पवृक्षविशेषः । पारुल इति भाषा ॥ तत्- पर्य्यायः । पाटलिः २ अमोघा ३ काचस्थाली ४ फलेरुहा ५ कृष्णवृन्ता ६ कुवेराक्षी ७ । इत्य- मरः ॥ ताम्रपुष्पी ८ कुम्भिका ९ सुपुष्पिका १० वसन्तदूती ११ स्थाली १२ स्थिरगन्धा १३ अम्बवासी १४ कालवृन्ती १५ । इति राज- निर्घण्टः ॥ मधुदूती १६ कालास्थली १७ अलि- वल्लभा १८ । इति भावप्रकाशः ॥ कामदूती १९ कुम्भी २० तोयाधिवासिनी २१ । इति रत्न- माला ॥ अस्या गुणाः । तिक्तत्वम् । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । कफवातशोफाध्मानवमिश्वाससन्नि- पातनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ तुव- रत्वम् । अनुष्णत्वम् । दोषत्रयारुचिहिक्का- तृष्णानाशित्वञ्च ॥ तत्पुष्पगुणाः । कषायत्वम् । मधुरत्वम् । हिमत्वम् । क्लेद्यत्वम् । कफाम्र- नाशित्वञ्च । तत्फलगुणाः । पित्तातिसारदाह- नाशित्वम् । हिक्कास्रपित्तकारित्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ तदुत्पत्तिर्यथा, -- “गते ब्रह्मणि सर्वोऽपि तपः संहृत्य तं तदा । लिङ्गं चित्रबने सूक्ष्मं प्रतिष्ठाप्य चचार ह ॥ विचरन्तं तदा भूयो महेशं कुसुमायुधः । आरात् स्थित्वाग्रतो धन्वी सन्तापयितुमुद्यतः ॥ ततस्तमग्रतो दृष्ट्वा क्रोधाध्मातदृशा हरः । स्मरमालोकयामास शिखाग्राच्चरणान्तिकम् ॥ आलोकितस्त्रिनेत्रेण मदनो द्युतिमानपि । प्रादह्यत तदा ब्रह्मन् पादादारभ्य कक्षवत् ॥ प्रदह्यमानौ चरणौ दृष्ट्वासौ कुसुमायुधः । उत्ससर्ज धनुः श्रेष्ठं तज्जगामाथ पञ्चधा ॥ यदासीन्मुष्टिबन्धस्तु रुक्मपृष्ठो महाप्रभः । स चम्पकतरुर्जातः स्रग्गन्धाढ्यो गुणाकृतिः ॥ नाहस्थानं शुभाकारं यदासीद्बज्रभूषितम् । तज्जातं केशरारण्यं वकुलं नामतो नगैः ॥ या च कोटी शुभा ह्यासीदिन्द्रनीलविभूषिता । जाता सा पाटला रम्या भृङ्गराजिविभूषिता ॥” इति वामने ६ अध्यायः ॥ रक्तलोध्रः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-099-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाटला" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पाटलापाटला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पाटला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | पाटला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाटला 📚 ➤ पीतरक्त वर्ण, गुलाबी रंग
संस्कृत: पाटलकुसुमः · पर्याय: पाटलि, अमोघा, काचस्थाली, फलेरुहा, कृष्णवृन्ता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाटला 📚पाडर का वृक्ष🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पाटला
पाढ़र (पाटला) के नाम (२.४.५४) — पाटलि, अमोघा, काचस्थाली, फलेरुहा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें