🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:12:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाटित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पाटित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाटित

अर्थ: फाड़ा हुआ, चीरा हुआ, टुकड़े २ किया हुआ, तोड़ा हुआ

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk, to shine, to glow

व्युत्पत्ति: पट् + णिच् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाटित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पट् + क्त
  2. पाटित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पट् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पाटित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाटितःपाटितौपाटिताः
द्वितीयापाटितम्पाटितौपाटितान्
तृतीयापाटितेनपाटिताभ्याम्पाटितैः
चतुर्थीपाटितायपाटिताभ्याम्पाटितेभ्यः
पञ्चमीपाटितात् / पाटिताद्पाटिताभ्याम्पाटितेभ्यः
षष्ठीपाटितस्यपाटितयोःपाटितानाम्
सप्तमीपाटितेपाटितयोःपाटितेषु
सम्बोधनहे पाटितहे पाटितौहे पाटिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पट् (चुरादिगण) · अर्थ: चमकना, बोलना (भाषायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपटति / पाटयतिपटतः / पाटयतःपटन्ति / पाटयन्ति
मध्यमपटसि / पाटयसिपटथः / पाटयथःपटथ / पाटयथ
उत्तमपटामि / पाटयामिपटावः / पाटयावःपटामः / पाटयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पटति · लट् (आत्मने.): पाटयते · लिट्: पपाट · लिट् (आत्मने.): पाटयाञ्चक्रे · लुट्: पटिता · लुट् (आत्मने.): पाटयिता · लृट्: पटिष्यति · लृट् (आत्मने.): पाटयिष्यते · लोट्: पटतात् · लोट् (आत्मने.): पाटयताम् · लङ्: अपटत् · लङ् (आत्मने.): अपाटयत · विधिलिङ्: पटेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पाटयेत · आशीर्लिङ्: पट्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पाटयिषीष्ट · लुङ्: अपटीत् · लुङ् (आत्मने.): अपीपटत · लृङ्: अपटिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपाटयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पटन · ण्वुल्: पाटकः · तृच्: पटिता · यत्: पाट्यः · ण्यत्: पाट्यः · तव्य: पटितव्यः · अनीयर्: पटनीयः · क्त: पटितः · क्तवतु: पटितवान् · शतृ: पटन् · स्य-शतृ: पटिष्यन् · शानच्: पाटयमानः · क्त्वा: पटित्वा · ल्यप्: प्रपट्य · तुमुन्: पटितुम् · णमुल्: पाटम् · घञ्: पाटः · क्तिन्: पट्टि · क्वसु: पेटिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाटित
पाटित
pāṭita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाटित वि॰ [सं॰] काडा हुआ । विदारित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाटित mfn. split, torn, broken, divided, MBh.; Kāv. &c.
N. of a partic. fracture of the leg, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (615,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाटित p. p. 1 Torn, cleft, split, broken. --2 Pierced, pricked; R. 11. 31.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0690-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाटित त्रि० चुरा० पट--क्त । विदारिते हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4289,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाटितं, त्रि, (पाश्वते स्म इति । पट + णिच् + क्तः ।) कृतपाटनम् । तत्पर्य्यायः । दारितम् २ भिन्नम् ३ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, सुश्रुते । २ । १६ । “पाटितमनु बहुविदारितं वेदनावच्च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-100-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "पाटित" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पाटितपाटित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पट् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: पाटित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पट् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाटित 📚 ➤ फाड़ा हुआ, चीरा हुआ, टुकड़े २ किया हुआ, तोड़ा हुआ
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाटित 📚काडा हुआ । विदारित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पाटित: पट् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें