🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:38:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाठः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पाठः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाठः

अर्थ: प्रपठन, सस्वर पाठ, आवृति करना

संस्कृत: ब्रह्मयज्ञः, पठनम् · पर्याय: निपाठ, निपठ

व्युत्पत्ति: पठ् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाठ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाठ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाठःपाठौपाठाः
द्वितीयापाठम्पाठौपाठान्
तृतीयापाठेनपाठाभ्याम्पाठैः
चतुर्थीपाठायपाठाभ्याम्पाठेभ्यः
पञ्चमीपाठात् / पाठाद्पाठाभ्याम्पाठेभ्यः
षष्ठीपाठस्यपाठयोःपाठानाम्
सप्तमीपाठेपाठयोःपाठेषु
सम्बोधनहे पाठहे पाठौहे पाठाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाठ
पाठ
pāṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाठ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पढने की क्रिया या भाव । पढा़ई ।
२. किसी पुस्तक विशेषतः धर्मपुस्तक को नियमपूर्वक पढ़ने की क्रिया या भाव । जैसे, वेदपाठ, स्तोत्रपाठ ।
३. बह्ययज्ञ । वेदाध्ययन । वेदपाठ । यौ॰—पाठदोष । पाठप्रणाली ।
३. जो कुछ पढा़ या पढा़या जाय । पढ़ने या पढा़ने का विषय ।
४. उक्त विषय का उतना अंग जो एक दिन में या एक बार पढा़ जाय । सबक । संथा । क्रि॰ प्र॰—देना । —पढना । —पाना । मुहा॰— पाठ पढाना = कुछ सीखना, विशेषतः कोई बुरी बात । जैसे,—आजकल ये जुए का पाठ पढ़ रहे हैं । पाठ पढा़ना = अपने मतलब के लिये किसी को बहकाना । पट्टी पढाना । उलटा पाठ पढाना = कुछ का कुछ समझा देना । असलियत के विरुद्ध विश्वास करा देना । बहका देना । ५ पुस्तक का एक अंश । परिच्छेद । अध्याय ।
६. शब्दों या वाक्यों का क्रम या योजना । जैसे,—अमुक पुस्तक में इस दोहे का यह पाठ है । यो॰— पाठभेद । पाठांतर ।
पाठ † २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ पट्ठा] जवान गाय, भैंस या बकरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाठ m. (√ पठ्) recitation, recital, Kāv.
reading, perusal, study (esp. of sacred texts), Śikṣ. &c.
a partic. method of reciting the text of the Veda (of which there are 5, viz. Saṃhitā, Pada, Krama, Jaṭā and Ghana, RTL. 409)
the text of a book, ŚrS.; MBh.
the reading (of a text), Naiṣ., Sch.
= धातु-पाठ, Vop.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (615,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाठः [पठ्-भावे घञ्] 1 Reciting recitation, repeating. --2 Reading, perusal, study. --3 Studying or reciting the Vedas (ब्रह्मयज्ञ), one of the five daily Yajñas or sacrifices to be performed by Brāhmaṇas --4 The text of a book, a reading. variant; अत्र गंधवद्गंधमादनं इति आगंतुकः पाठः । प्राचीनपाठस्तु सुगंधिर्गंधमादनः इति पुल्लिंगांतः Malli. on Ku. 6. 46. --Comp. --अंतरं another reading, a variant (v. l.). --छेदः a pause, cæsura. --दोषः a false reading. --निश्चयः determining the text of a passage. --भूः f. a place where the Vedas are learnt. --मंजरी, --शालिनी the Sārikā bird. --शाला a school, college, seminary. --शालिन् m. a pupil.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0691-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाठ पु० पठ--भावे घञ् । १ शास्त्रादेरभ्यासे पौनःपुन्येन उ- च्चारणे । णिच्--भावे अच् । २ अध्यापने शिष्येभ्यः प्र- तिपादने च पाठस्वाष्टादश दोषा यथा “शङ्कितं भीतमु- द्घुष्टमव्यक्तमनुनासिकम् । विस्वरं विरसञ्चैव विश्लिष्टं विसमाहतम् । काकस्वरं निरसितं तथा स्थानविव- र्जितम् । व्याकुलं तालहीनञ्च पाठदोषाः चतुर्दश । संगीतं शिरसः कम्पमल्पकण्ठमनर्थकम्” मार्क० पु० । अध्य- यनक्रमो यथा “आचस्य प्रयतो नित्यमधीयीत उदङ्- मुखः । उपसगृह्य तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्” अध्यापनक्रमो यथा “अधीष्व भो इति ब्रूयाद्विरामो- ऽस्त्विति चाचमेत् । प्राक् कूलात् पर्यु पासीनः पवित्रैश्चैव पावितः । प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत आँकारमर्हति । ब्राह्मणः प्रणवं कुर्य्यादन्ते च विधिवद्द्विजाः! । कुर्य्या- दध्यापनं नित्यं स ब्रह्मादीनि पूर्वतः । सर्वेषामेव भू- तानां वेदश्चक्षुः सनातनः । अधीयीताध्ययन्नित्यं ब्राह्म- ण्याद्वीयतेऽन्यथा” इति कौर्मे उपरिभागे १ ३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4289,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाठ" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पाठःपाठ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पठ् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाठः 📚 ➤ प्रपठन, सस्वर पाठ, आवृति करना
संस्कृत: ब्रह्मयज्ञः, पठनम् · पर्याय: निपाठ, निपठ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाठ 📚पढने की क्रिया या भाव । पढा़ई🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पाठ
पढ़ना (३.२.२९) — निपाठ, निपठ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पाठः: पठ् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें