🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:14:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाठीनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पाठीनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाठीनः

अर्थ: पुराना या अन्य धार्मिक ग्रंथों की कथा करने वाला

संस्कृत: बहुदंष्ट्रः मत्स्यः · पर्याय: सहस्रदंष्ट्र

व्युत्पत्ति: पठ् + ईनण्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाठीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाठीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाठीनःपाठीनौपाठीनाः
द्वितीयापाठीनम्पाठीनौपाठीनान्
तृतीयापाठीनेनपाठीनाभ्याम्पाठीनैः
चतुर्थीपाठीनायपाठीनाभ्याम्पाठीनेभ्यः
पञ्चमीपाठीनात् / पाठीनाद्पाठीनाभ्याम्पाठीनेभ्यः
षष्ठीपाठीनस्यपाठीनयोःपाठीनानाम्
सप्तमीपाठीनेपाठीनयोःपाठीनेषु
सम्बोधनहे पाठीनहे पाठीनौहे पाठीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाठीन
पाठीन
pāṭhīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहुत दाँतों वाली मछली (1.10.18) सहस्रदंष्ट्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाठीन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पहिना या पढिना नाम की मछली । उ॰—मीन पीन पाठीन पुराने । भरि भरि भार कहारन्ह आने । —मानस, २ । १९३ ।
२. गूगल का पेड़ ।
३. कथा- वाचक । पुराण आदि धार्मिक ग्रंथों का वक्ता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाठीन m. = पाठक, L.
Silurus Pelorius or Boalis (a kind of sheat-fish), Mn.; Yājñ.; Kathās. &c.
a species of Moringa with red blossoms, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (615,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाठीनः 1 A public reader of the Purāṇas or other mythological books. --2 A kind of fish; विवृत्तपाठीनपराहतं पयः Ki. 4. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0691-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाठीन पुंस्त्री० पाठिं पृष्ठं नमयति नम--ड दीर्घः । १ मत्स्य- [] भेदे (वोयाल) अमरः स्त्रियां ङीष् । “पाठीनरोहिता- वाद्यौ” मनुः । “पाठीनः श्लेष्मलः स्निग्धो मधुरश्च कषा- यकः । बल्यो वृष्यः कटुः पाके रोचनो वातपित्तनुत्” राजव० पठ--ईनन् । २ गुग्गुलुवृक्षे ३ पाठके त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4290-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाठीनः, पुं, (पाठिं पृष्टं नमयतीति । पाठि + नम + णिच् + “अन्येभ्योऽपीति ।” डः । “अन्येषा मपि दृश्यते ।” ६ । ३ । १३७ । इति दीर्घः ।) मत्स्यविशेषः । वोयालि इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । सहस्रदंष्ट्रः २ । इत्यमरः ॥ सहस्र- दंष्ट्री ३ वोदालः ४ वदालकः ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, मनुः । ५ । १६ । “पाठीनरोहितावाद्यौ नियुक्तौ हव्यकव्ययोः ॥”) अस्य गुणाः । श्लेष्मलत्वम् । स्निग्धत्वम् । मधुर- त्वम् । कषायत्वम् । बल्यत्वम् । वृष्यत्वम् । पाके कटुत्वम् । रोचनत्वम् । वातपित्तजित्त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (यथा च । “पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रालुः पिशिता- शनः । दूषयेदम्लपित्तन्तु कुष्ठरोगं करोत्यसौ ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः ॥) पाठकः । गुग्गुलुद्रुमः । इति मेदिनी । ने, ८९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-101-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "पाठीन" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पाठीनःपाठीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाठीनः 📚 ➤ पुराना या अन्य धार्मिक ग्रंथों की कथा करने वाला
संस्कृत: बहुदंष्ट्रः मत्स्यः · पर्याय: सहस्रदंष्ट्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाठीन 📚पहिना या पढिना नाम की मछली🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पाठीन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬