🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:24:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पाठीन
pāṭhīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहुत दाँतों वाली मछली (1.10.18) सहस्रदंष्ट्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाठीन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पहिना या पढिना नाम की मछली । उ॰—मीन पीन पाठीन पुराने । भरि भरि भार कहारन्ह आने । —मानस, २ । १९३ ।
२. गूगल का पेड़ ।
३. कथा- वाचक । पुराण आदि धार्मिक ग्रंथों का वक्ता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाठीन m. = पाठक, L.
Silurus Pelorius or Boalis (a kind of sheat-fish), Mn.; Yājñ.; Kathās. &c.
a species of Moringa with red blossoms, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (615,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाठीनः 1 A public reader of the Purāṇas or other mythological books. --2 A kind of fish; विवृत्तपाठीनपराहतं पयः Ki. 4. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0691-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाठीन पुंस्त्री० पाठिं पृष्ठं नमयति नम--ड दीर्घः । १ मत्स्य- [] भेदे (वोयाल) अमरः स्त्रियां ङीष् । “पाठीनरोहिता- वाद्यौ” मनुः । “पाठीनः श्लेष्मलः स्निग्धो मधुरश्च कषा- यकः । बल्यो वृष्यः कटुः पाके रोचनो वातपित्तनुत्” राजव० पठ--ईनन् । २ गुग्गुलुवृक्षे ३ पाठके त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4290-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाठीनः, पुं, (पाठिं पृष्टं नमयतीति । पाठि + नम + णिच् + “अन्येभ्योऽपीति ।” डः । “अन्येषा मपि दृश्यते ।” ६ । ३ । १३७ । इति दीर्घः ।) मत्स्यविशेषः । वोयालि इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । सहस्रदंष्ट्रः २ । इत्यमरः ॥ सहस्र- दंष्ट्री ३ वोदालः ४ वदालकः ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, मनुः । ५ । १६ । “पाठीनरोहितावाद्यौ नियुक्तौ हव्यकव्ययोः ॥”) अस्य गुणाः । श्लेष्मलत्वम् । स्निग्धत्वम् । मधुर- त्वम् । कषायत्वम् । बल्यत्वम् । वृष्यत्वम् । पाके कटुत्वम् । रोचनत्वम् । वातपित्तजित्त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (यथा च । “पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रालुः पिशिता- शनः । दूषयेदम्लपित्तन्तु कुष्ठरोगं करोत्यसौ ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः ॥) पाठकः । गुग्गुलुद्रुमः । इति मेदिनी । ने, ८९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-101-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "पाठीन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें