🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:20:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पातकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पातकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पातकम्

अर्थ: पाप, जुर्म

व्युत्पत्ति: पत् + णिच् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पातक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. पातक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. पातक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पातक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापातकःपातकौपातकाः
द्वितीयापातकम्पातकौपातकान्
तृतीयापातकेनपातकाभ्याम्पातकैः
चतुर्थीपातकायपातकाभ्याम्पातकेभ्यः
पञ्चमीपातकात् / पातकाद्पातकाभ्याम्पातकेभ्यः
षष्ठीपातकस्यपातकयोःपातकानाम्
सप्तमीपातकेपातकयोःपातकेषु
सम्बोधनहे पातकहे पातकौहे पातकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पातक
पातक
pātaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पातक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह कर्म जिसके करने से नरक जाना पडे़ । कर्ता को नीचे ढकेलनेवाला कर्म । पाप । किल्विष । कल्मष । अध । गुनाह । बदकारी । निषिद्ध या नीच क्रम । उ॰—जे पातक उपपातक अहहीं । करम वचन मन भव कबि कहहीं । —मानस, २ । १६७ ।
पातक २ वि॰ नीचे गिरानेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पातक mfn. causing to fall (see गर्भ-)
पातक n. (rarely m.; ifc. f(आ). ), ‘that which causes to fall or sink’, sin, crime, loss of caste, GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (616,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पातकः --कं [पातयति नरं, पत्-ण्वुल्] Sin, crime; (Hindu law-givers enumerate five great sins: --ब्रह्महत्या सरापानं स्तेयं गुर्वगनागमः । महांति पातकान्याहुः ससर्गश्चापि तैस्सह Ms. 11. 55).
पातकः --कं [पातयति नरं, पत्-ण्वुल्] Sin, crime; (Hindu law-givers enumerate five great sins: --ब्रह्महत्या सरापानं स्तेयं गुर्वगनागमः । महांति पातकान्याहुः ससर्गश्चापि तैस्सह Ms. 11. 55).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0692-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पातक त्रि० पातयति पाति--ण्वुल् । १ पतनकारके नरक- रूपापकृष्टस्थानप्रापके नवविधे पापभेदे २ अनुपातके च यथोक्तं प्रा० वि० “पातकपदमनुपातकपर्य्यायः, ननु नवस्वेव पापेषु पातकशब्दो दृश्यते यथा पैठीनसिः, “स्त्रीगोवृषलवैश्यक्षत्रियघाती सोमविक्रयी शूद्रेण सह- भोजी कन्यादूषी अगारदाही वृषलीपतिरग्नुत्सादी चेति पातकिनः” । नवविधं पापमभिधायाह विष्णुः “एवं पातकिनः पापमनुभूय सुदुःखिताः । तिर्य्यग्योनौ घ्रवर्त्तन्ते दुःखानि विव्रिधानि च” । याज्ञवल्क्यः “नीचा- भिगमनं गर्बपातनं भर्तृहिंसनम् । विशेषपतनीयानि स्त्रीणामेतान्यपि ध्रुवम्” । पतनीयानि पातकानीत्यर्थः । “कृत्यल्युटो वहुलमिति” करणेऽनीयर् । “महापातकतु- ल्यानि पापान्युक्तानि यानि च । तानि पातकसंज्ञानि तदूनमुपपातकम्” । अतो महापातकतुल्यपापविशेषेऽप्यस्य शक्तिः । “बवविधपातकञ्च बिष्णुसं “तेनायभाक्रान्वो- ऽतिपातकमहापातकानुपातकोपपातकेषु प्रवर्त्तते । जा- तिभ्रंशकरणेषू सङ्करीकरणेष्वपात्रीकरणेषु च । मला- वहेषु प्रकीर्णकेषु च” उक्तम् । ततः अस्त्यर्थे इनि । पातकिन् तद्युक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4299,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पातकं, क्ली, (पातयति अधो गमयति दुष्क्रिया कारिणमिति । पत + णिच् + ण्वुल् ।) नरक- साधनमिति यावत् । तत्पर्य्यायः । अशुभम् २ दुष्कृतम् ३ दुरितम् ४ पापम् ५ एनः ६ पाप्मा ७ किल्विषम् ८ कलुषम् ९ किण्वम् १० कल्मषम् ११ वृजिनम् १२ तमः १३ अंहः १४ कल्कम् १५ अघम् १६ पङ्कम् १७ । इति हेम- चन्द्रः ॥ तत्तु नवविधं यथा । अतिपातकम् १ महापातकम् २ अनुपातकम् ३ उपपातकम् ४ सङ्करीकरणम् ५ अपात्रीकरणम् ६ जातिभ्रंश- करम् ७ मलावहम् ८ प्रकीर्णकम् ९ । इति प्रायश्चित्तविवेकः ॥ एषां विवरणं तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यम् ॥ कायवाङ्मनःकृतानि दशविधपापानि यथा, -- “अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः । परदारोपसेवा च कायिकं त्रिविधं स्मृतम् ॥ पारुष्यमनृतञ्चैव पैशुन्यञ्चापि सर्व्वशः । असम्बद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्व्विधम् ॥ परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम् । वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म्म मानसम् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-107-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पातक" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पातकम्पातक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पत + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: पातक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | पातक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पातकम् 📚 ➤ पाप, जुर्म

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पातक 📚वह कर्म जिसके करने से नरक जाना पडे़ । कर्ता को नीचे ढकेलनेवाला कर्म । …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पातकम्: पत + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें