🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:37:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाताली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पा-+ताली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ताली

अर्थ: पहाड़ी ताड़ का पेड़, ताड़ का वृक्ष

संस्कृत: भूम्यामलकी, तालभेदः · पर्याय: वितुन्नक, झटा, अमला, अज्झटा, शिवा

व्युत्पत्ति: तड् + णिच् + अच् + ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ताली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तालि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. तालि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ताली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातालीताल्यौताल्यः
द्वितीयातालीम्ताल्यौतालीः
तृतीयाताल्यातालीभ्याम्तालीभिः
चतुर्थीताल्यैतालीभ्याम्तालीभ्यः
पञ्चमीताल्याःतालीभ्याम्तालीभ्यः
षष्ठीताल्याःताल्योःतालीनाम्
सप्तमीताल्याम्ताल्योःतालीषु
सम्बोधनहे तालिहे ताल्यौहे ताल्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ताली
ताली
tālī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भुईं-आँवला के और नाम (2.4.127) झटा · अमला · अज्झटा · शिवा · तामलकी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ताली १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लोहे की वह कील जिससे ताला खोला और बंद किया जाता है । कुंजी । चाबी । उ॰—तरक ताली खुलै ताला ।—घट॰, पृ॰ ३७० ।
२. ताड़ी । ताड़ का मद्य ।
३. तालमूली । मुसली ।
४. भूआँवला । भूम्यामलकी ।
५. अरहर ।
६. ताम्रवल्ली लता ।
७. एक प्रकार का छोटा ताड़ जो बंगांल और बरमा में होता हैं । बजरबट्टू । बट्टू । उ॰—तासली तृमद्रुम केतकी खर्जूरी यह आहि ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ २२ ।
८. एक वर्णवृत्त ।
९. मेहराब के बीचेबीच का पत्थर या ईंट ।
१०. दोनों फैली हुई हथेलियों को एक दूसरी पर मारने की क्रिया । करतलों का परस्पर आघात । थपेड़ी । उ॰—रानी नीलदेवी सोमदेव राजपूतों के साथ आते हैं ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ५४६ । क्रि॰ प्र॰—पीटना ।—बजाना । मुहा॰—ताली पीटना या बजाना = हँसी उड़ाना । उपहास करना । ताली बज जाना = उपहास होना । निरादर होना । एक हाथ से ताली नहीं बजती = बैर या प्रीति एक ओर से नहीं होती । दोनों के करने से लड़ाई झगड़ा या प्रेम का व्यवहार होता है ।
११. दोनों हथेलियों को फैलाकर एक दूसरे पर मारने से उत्पन्न शब्द । करतलध्वनि ।
१२. नृत्य का एक भेद । विशेष—मृदंगी दंडिका ताली कहली श्रुत धर्धुरी । नृत्य गीत प्रबंध च अष्टांगो नृत्य उच्यते ।—पृ॰ रा॰, २५ । १२ ।
ताली २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ताल (= जलाशय)] छोटा ताल । तलैया । गड़ही । उ॰—फरइ कि कोदव बालि सुसाली । मुकता प्रसव कि संबुक ताली ।—तुलसी (शब्द॰) ।
ताली ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] पैर की बिचली उँगली का पोर या ऊपरी भाग ।
ताली ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] समाधि तारी । उ॰—(क) भूले सुधि बुधि ज्ञान ध्यान सौं लागी ताली ।—ब्रज॰ ग्रं॰, पृ॰ १५ । (ख) जुग पानि नाभि ताली लगाय । रमि द्रिष्टि द्रिष्ट्रि गिरि बंध राय ।—पृ॰ रा॰, १ ।४८९ ।
ताली ५ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तालिन्] शिव [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताली (ई), f. (g. कुण्डादी) N. of a tree (Corypha Taliera, Corypha umbraculifera, Flacourtia cataphracta, Curculigo orchioides, L.), Hariv. 6407; R.; Suśr. &c.
toddy, W.
a fragrant earth, L.
= तल्लिका, L.
a metre of 4 × 3 long syllables
1. ताली f. of ˚ल, q.v.
2. ताली ind. (= धूली or colour [वर्ण, Śākaṭ.] or उत्तमार्थ or विस्तार [Bhoj.] Gaṇar. 96, Sch.) with √ अस्, कृ, भू, g. ऊर्य्-आदि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (445,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताली 1 A species of the mountainpalm, palm-tree. --2 The common toddy (tādī). --3 Fragrant earth. --4 A sort of key. --Comp. --वनं a grove of palm trees; R. 4. 34, 6. 57.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0536-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ताली स्त्री तालेन तन्निर्यासेन निर्वृत्ता अण् । (ताडी) १ तालजातसुरायाम् । तल--ण्यन्तात् अच् गौरा० ङीष् । (ताडियात्) २ वृक्षभेदे, अमरः । ३ तालमूल्याम्, (भूइआमला) ४ वृक्षभेदे राजनि० । ५ आढकक्याम्, (अहर) शब्दरत्ना० । ६ तालीशपत्राख्ये वृक्षे, रत्नमाला । ७ तालकोद्वाटनयन्त्रे (काटि) कुञ्जिकायाञ्च । हेमच० । ८ ताम्रवल्यां ९ त्र्यक्षरपादके छन्दोभेदे यथा “ताली सा निर्दिष्टा । उद्दिष्टो मो यत्र” यथा “ज्ञानी ते जानीते । सारूप्यं वैरूप्यम्” छन्दोमञ्जर्य्याम् । अस्य नारीव्यपि संज्ञोक्ता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3286,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ताली, स्त्री, (तालि + कृदिकारादिति वा ङीष् ।) ताडी । ताडियात् इति भाषा । तामलकी । इत्यमरः । २ । ४ । २२७ ॥ भूँइ आमला इति भाषा ॥ (अस्याः पर्य्याया यथा, -- “बहुपुष्पी जडाध्यण्डा ताली भूम्यामलक्यपि । तामलक्यजटा सूक्ष्मफला क्षेत्रामलक्यपि ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) तुवरिका । इति शब्दरत्नावली ॥ तालमूली । इति रत्नमाला ॥ प्रतिताली । कुञ्चिका- विशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ ताम्रवल्ली । इति राजनिर्घण्टः ॥ सुराभेदः । इति स्मृतिः ॥ ताडी इति भाषा ॥ (करास्फालनम् । यथा, अम्बा- ष्टके । ५ । “यालीभिरात्मतनुताली सकृत् प्रियकपालीषु खेलति भय- व्यालीनकुल्यसितचूलीभरा चरणधूलीलसन्- मुनिवरा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-614-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ताली" आता है (19)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पा-तालीसमास: पा + ताली कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ताली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाताली 📚पा 📚ताली ➤ पा (पीने वाला) + ताली (पहाड़ी ताड़ का पेड़, ताड़ का वृक्ष)
संस्कृत: भूम्यामलकी, तालभेदः · पर्याय: वितुन्नक, झटा, अमला, अज्झटा, शिवा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पा 📚पैर । चरण🟠🔵🟣🟢🟤
ताली 📚लोहे की वह कील जिससे ताला खोला और बंद किया जाता है । कुंजी । चाबी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ताली
भुईं-आँवला के और नाम (२.४.१२७) — झटा, अमला, अज्झटा, शिवा, तामलकी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पाताली = पा + ताली कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें