🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:06:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ताली
tālī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भुईं-आँवला के और नाम (2.4.127) झटा · अमला · अज्झटा · शिवा · तामलकी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ताली १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लोहे की वह कील जिससे ताला खोला और बंद किया जाता है । कुंजी । चाबी । उ॰—तरक ताली खुलै ताला ।—घट॰, पृ॰ ३७० ।
२. ताड़ी । ताड़ का मद्य ।
३. तालमूली । मुसली ।
४. भूआँवला । भूम्यामलकी ।
५. अरहर ।
६. ताम्रवल्ली लता ।
७. एक प्रकार का छोटा ताड़ जो बंगांल और बरमा में होता हैं । बजरबट्टू । बट्टू । उ॰—तासली तृमद्रुम केतकी खर्जूरी यह आहि ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ २२ ।
८. एक वर्णवृत्त ।
९. मेहराब के बीचेबीच का पत्थर या ईंट ।
१०. दोनों फैली हुई हथेलियों को एक दूसरी पर मारने की क्रिया । करतलों का परस्पर आघात । थपेड़ी । उ॰—रानी नीलदेवी सोमदेव राजपूतों के साथ आते हैं ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ५४६ । क्रि॰ प्र॰—पीटना ।—बजाना । मुहा॰—ताली पीटना या बजाना = हँसी उड़ाना । उपहास करना । ताली बज जाना = उपहास होना । निरादर होना । एक हाथ से ताली नहीं बजती = बैर या प्रीति एक ओर से नहीं होती । दोनों के करने से लड़ाई झगड़ा या प्रेम का व्यवहार होता है ।
११. दोनों हथेलियों को फैलाकर एक दूसरे पर मारने से उत्पन्न शब्द । करतलध्वनि ।
१२. नृत्य का एक भेद । विशेष—मृदंगी दंडिका ताली कहली श्रुत धर्धुरी । नृत्य गीत प्रबंध च अष्टांगो नृत्य उच्यते ।—पृ॰ रा॰, २५ । १२ ।
ताली २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ताल (= जलाशय)] छोटा ताल । तलैया । गड़ही । उ॰—फरइ कि कोदव बालि सुसाली । मुकता प्रसव कि संबुक ताली ।—तुलसी (शब्द॰) ।
ताली ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] पैर की बिचली उँगली का पोर या ऊपरी भाग ।
ताली ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] समाधि तारी । उ॰—(क) भूले सुधि बुधि ज्ञान ध्यान सौं लागी ताली ।—ब्रज॰ ग्रं॰, पृ॰ १५ । (ख) जुग पानि नाभि ताली लगाय । रमि द्रिष्टि द्रिष्ट्रि गिरि बंध राय ।—पृ॰ रा॰, १ ।४८९ ।
ताली ५ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तालिन्] शिव [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताली (ई), f. (g. कुण्डादी) N. of a tree (Corypha Taliera, Corypha umbraculifera, Flacourtia cataphracta, Curculigo orchioides, L.), Hariv. 6407; R.; Suśr. &c.
toddy, W.
a fragrant earth, L.
= तल्लिका, L.
a metre of 4 × 3 long syllables
1. ताली f. of ˚ल, q.v.
2. ताली ind. (= धूली or colour [वर्ण, Śākaṭ.] or उत्तमार्थ or विस्तार [Bhoj.] Gaṇar. 96, Sch.) with √ अस्, कृ, भू, g. ऊर्य्-आदि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (445,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताली 1 A species of the mountainpalm, palm-tree. --2 The common toddy (tādī). --3 Fragrant earth. --4 A sort of key. --Comp. --वनं a grove of palm trees; R. 4. 34, 6. 57.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0536-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ताली स्त्री तालेन तन्निर्यासेन निर्वृत्ता अण् । (ताडी) १ तालजातसुरायाम् । तल--ण्यन्तात् अच् गौरा० ङीष् । (ताडियात्) २ वृक्षभेदे, अमरः । ३ तालमूल्याम्, (भूइआमला) ४ वृक्षभेदे राजनि० । ५ आढकक्याम्, (अहर) शब्दरत्ना० । ६ तालीशपत्राख्ये वृक्षे, रत्नमाला । ७ तालकोद्वाटनयन्त्रे (काटि) कुञ्जिकायाञ्च । हेमच० । ८ ताम्रवल्यां ९ त्र्यक्षरपादके छन्दोभेदे यथा “ताली सा निर्दिष्टा । उद्दिष्टो मो यत्र” यथा “ज्ञानी ते जानीते । सारूप्यं वैरूप्यम्” छन्दोमञ्जर्य्याम् । अस्य नारीव्यपि संज्ञोक्ता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3286,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ताली, स्त्री, (तालि + कृदिकारादिति वा ङीष् ।) ताडी । ताडियात् इति भाषा । तामलकी । इत्यमरः । २ । ४ । २२७ ॥ भूँइ आमला इति भाषा ॥ (अस्याः पर्य्याया यथा, -- “बहुपुष्पी जडाध्यण्डा ताली भूम्यामलक्यपि । तामलक्यजटा सूक्ष्मफला क्षेत्रामलक्यपि ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) तुवरिका । इति शब्दरत्नावली ॥ तालमूली । इति रत्नमाला ॥ प्रतिताली । कुञ्चिका- विशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ ताम्रवल्ली । इति राजनिर्घण्टः ॥ सुराभेदः । इति स्मृतिः ॥ ताडी इति भाषा ॥ (करास्फालनम् । यथा, अम्बा- ष्टके । ५ । “यालीभिरात्मतनुताली सकृत् प्रियकपालीषु खेलति भय- व्यालीनकुल्यसितचूलीभरा चरणधूलीलसन्- मुनिवरा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-614-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ताली" आता है (19)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें