🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:38:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पात्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पात्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पात्र

अर्थ: पीने का बर्तन, प्याला, गिलास

संस्कृत: तडमध्यवर्तिप्रवाहः, स्रुवादियज्ञपात्राणि, पात्रम्, योग्यः · पर्याय: आवपन, भाण्ड, अमत्र, भाजन

व्युत्पत्ति: पाति रक्षति, पिबन्नि अनेन वा-पा + ष्ट्रन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पात्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पात्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापात्रम्पात्रेपात्राणि
द्वितीयापात्रम्पात्रेपात्राणि
तृतीयापात्रेणपात्राभ्याम्पात्रैः
चतुर्थीपात्रायपात्राभ्याम्पात्रेभ्यः
पञ्चमीपात्रात् / पात्राद्पात्राभ्याम्पात्रेभ्यः
षष्ठीपात्रस्यपात्रयोःपात्राणाम्
सप्तमीपात्रेपात्रयोःपात्रेषु
सम्बोधनहे पात्रहे पात्रेहे पात्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पात्र
पात्र
pātra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दोनों किनारों के बीच का भाग 'पात्र' (1.10.8)
स्रुवा आदि यज्ञ के बर्तन (2.7.26)
अकारान्त शब्दों से बना समाहार-द्विगु स्त्रीलिङ्ग (त्रिलोकी), पर 'पात्र (3.5.3) युग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पात्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह वस्तु जिसमें कुछ रखा जा सके । आधार । बरतन । भाजन ।
२. वह व्यक्ति जो किसी विषय का अधिकारी हो, या जो किसी वस्तु को पाकर उसका उपभोग कर सकता हो । जैसे, दानपात्र, शिक्षापात्र आदि । उ॰—स्वबलि देते है उसे जो पात्र ।—साकेत, पृ॰ १८५ ।
३. नदी के दोनों किनारों के बीच का स्थान । पाट ।
४. नाटक के नायक, नायिका आदि ।
५. वे मनुष्य जो नाटक खेलते हैं । अभिनेता । नट ।
६. राजमंत्री ।
७. वैद्यक में एक तोल जो चार सेर के बराबर होती है । आढक ।
८. पत्ता । पत्र ।
९. स्रु वा आदि यज्ञ के उपकरण ।
१०. जल पीने या खाने का बरतन ।
११. आदेश । हुक्म । आज्ञा (को॰) ।
१२. योग्यता । उपयुक्तता (को॰) ।
१३. वह व्यक्ति जिसका कहानी, उपन्यास आदि के कथानक में वर्णन हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पात्र n. (ifc. f(आ). ) a drinking-vessel, goblet, bowl, cup, dish, pot, plate, utensil &c., any vessel or receptacle, RV. &c. &c.
a meal (as placed on a dish), TS.; AitBr.
the channel of a river, R.; Kād.
(met.) a capable or competent person, an adept in, master of (gen.), any one worthy of or fit for or abounding in (gen. loc., inf. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
an actor or an actor's part or character in a play, Kālid.; Sāh.
a leaf, L. (cf. पत्त्र)
propriety, fitness, W.
an order, command, ib.
पात्र m. or n. a measure of capacity (= 1 Āḍhaka), AV.; ŚBr.; ŚrS.
पात्र m. a king's counsellor or minister, Rājat.; Pañcar.
2. पात्र n. (?), RV. i, 121, 1.
1. 2. पात्र. See √ 1. and 3. पा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (612,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पात्रं [पाति रक्षत्याधेयं, पिबत्यनेन वा पाष्ट्रन् Tv.] 1 A drinking-vessel, cup, jar. --2 A vessel or pot in general; पात्रे निधायार्ध्यं R. 5. 2, 12; any sacrificial vessel or utensil. --3 A receptacle of any kind, recipient; Pt. 2. 97. --4 A reservoir. --5 A fit or worthy person, a person fit or worthy to [] receive gifts; वित्तस्य पात्रं व्ययः Bh. 2. 82; Bg. 17. 22; Y. 1. 201; R. 11. 86. --6 An actor, a dramatis persona; तत्प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः Ś. 1; उच्यतां पात्रवर्गः V. 1. dramatis personae. --7 A king's minister. --8 The channel or bed of a river. --9 Fitness, propriety. --10 An order. command. --11 A leaf. --त्रः 1 A kind of measure (अढक). --2 A preservative from sin. --त्री 1 A vessel, plate, dish --2 A small furnace. --3 N. of Durgā. COMP. --पालः {1} a large paddle used as a rudder. {2} the rod of a balance (तृलाघट). --भृत् m. a servant. --संस्कारः {1} the cleaning or purification of a vessel. {2} the current of a river.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0693-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पात्र पु० न० अर्द्धर्च्चा० प्राति रक्षत्याधेयं पिबत्यनेन वा पा- ष्ट्रन् । १ जलाद्याधारे भोजनयोग्ये २ अमत्रे अमरः । अस्य स्त्रीत्वमपि षित्त्वात् ङीष् । विद्यादियुक्ते दान- योग्ये ३ ब्राह्मणे न० “ब्राह्मणं पात्रमाहुः” इति स्मृतिः । ४ यज्ञिये स्रुवादौ, तीरद्वयमध्यवर्त्तिनि ५ जला- धारस्थाने ६ राजामात्ये च मेदि० । नाटकेऽभिनेये ७ नायकादौ च न० हेमच० ८ मानभेदे वैद्यकम् । यज्ञि- यहोमादिसाधनपात्रलक्षणम् कात्या० श्रौ० भाष्ये । “अथ पात्राणां लक्षणमुच्यते खादिरः स्रुवोऽङ्गुष्ठपर्ववृत्त पुष्करो नासिकावत् पर्वार्द्धखातो भवति । स्प्यश्च खा- दिरः खडगाकृतिररत्निमात्रः । खुचो बाहुमात्र्यो मूलदण्डास्त्वग्विला हंसमुखसदृशैकप्रणालिकायुक्ताः । पा- णिमात्रपुष्कराधस्तात्खातयुक्ताश्च कार्य्याः । पालाशी जुहूः, उपभृदाश्वत्थी, वैकङ्कतीध्रुवा “एतेषां वृक्षाणामे- कस्य वा सर्वाः स्रुचः कारयेत्, बाहुमात्र्योऽरत्रिमा- त्र्यी वाग्राग्रास्त्वक्तोविला हंसमुख्यः” इत्यापस्तम्बः । अग्निहोत्रहवणी वैकङ्कती, अग्निहोत्रस्रुवो वैकङ्कतः । यैः पात्रैर्होमी न क्रियते तानि सर्वाणि वारणानि भवन्ति तानि चोलूखलमूषलकूर्चेडापात्रीपिष्टपात्रीपुरो- डाशपात्रीशम्याशृतावदानाभ्यूपवेषान्तर्द्धानकटप्राशित्रह- रणषड्यत्तब्रह्मासनादीनि । तत्रोत्रूखलादीनि वा- [] र्क्षाणि । कूर्चो बाहुमात्रः पीठाकारः । इडापात्री पिष्टपात्रयौ अरत्निमात्र्यौ मध्यसंगृहीते । पुरोडाश पात्री प्रादेशमात्री समचतुरस्रा षडङ्गुलवृत्तखातवती । शम्या प्रादेशद्वादशाङ्गुला प्राशित्रहरणं वृत्तमादर्शाकारं चतुरस्रं चमसाकारं वा तथैव द्वितीयमपिधानपात्रम् षडवत्तं चोभयत्र खातवत् । आसनानि चारत्निमात्र दीर्थाणि प्रादेशमात्रविपुलानि सर्वेषु पात्रेषु मूलाभि- ज्ञानार्थं वृन्तानि कार्य्याणि अनादेशे होमसाधनभूतानि पात्राणि वैकङ्कतानि भवन्ति यथा सोमयागे ग्रहचमस- द्रीणकलशादीनि तत्रापि हविर्धानाधिषवणफलकस- म्भरणीपरिप्लवादीन्यहोमसंयुक्तानि वारणान्येव षोड- शिनः पात्रं खादिरं चतुरस्नम् अंश्वदाभ्यपात्रमौदु- म्बरं वचनात् बाजपेये सप्तदशानां सोमग्रहाणां पा- त्राणि वारणानि अहोमसंयुक्तत्वात् । सुराग्रहपात्रा- ण्यपि वारणानि शाखान्वरान्मृण्मयानि वा इत्येव- मादि सर्वमूहनीयम् । मूलं कात्या० श्रौ० १ । ३ । ३१ सूत्रादौ दृश्यम् । कर्मप्रदीपे च “आज्यस्थाली च कर्त्तव्या तैजसद्रव्यसम्भवा । महीमयी वा कर्त्तव्या सर्वास्वा- ज्याहुतीषु च । आज्यस्थाल्याः प्रमाणं तु यथाकामन्तु कारयेत् । सुदृढामव्रणां भद्रामाज्यस्थालीं प्रचक्षते । तिर्य्यगूर्द्धं समिन्मात्रा दृढा नातिवृहन्मुखी । मृण्- मय्यौडम्बरी वापि चरुस्थाली प्रशस्यते । स्वशाखोक्तः प्रसुखिन्नो ह्यदग्धोऽकठिनः शुमः । न चातिशिथिलः पाच्यो न चरुश्चारसस्तथा । इध्मजातीयमिघ्मार्द्धप्रमाणं मेक्षणं भवेत् । वृत्तं चाङ्गष्ठपृथ्वग्रमवदानक्रियाक्ष- मम् । एषैव दर्वी यस्तत्र विशेषस्तमहं ब्रुवे । दर्वी द्व्य- ङ्गुलपृथ्वग्रा तुरीयोऽनन्तमेक्षणम् । मूषलोलूखले वार्क्षे स्वायते सुदृढे तथा । इच्छाप्रमाणे भवतः शूर्पं वैण वमेव च । दक्षिणं वामतो बाह्यमात्माभिसुखमेव च । बाहुमात्राः बरिधय ऋजवः सत्वचोऽव्रणाः । त्रयो भवन्ति शीर्णाग्रा एकेषान्तु चतुर्दिशम् । प्रागग्रावभितः पश्चादुदग्रमथवा परम् । न्यसेत् परिधिमन्यञ्चेदुदगग्रः स पूर्वतः” देवपूजाङ्गपात्रमानं देवीपु० उक्तं यथा “षट्त्रिंशदङ्गुलं पात्रञ्चोत्तम परिकीर्त्तितम् । मध्यमं तत्त्रिभागेण हीनं कन्यसमीरितम् । वस्वङ्गलप्रमाणन्तु तत्षात्रं कारयेत् क्वचित् । नानाविचित्ररूपाणि पौ ण्डरीका
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पात्रः, त्रि, (नानागुणालङ्कृतो जनः । “अपात्रः पात्रतां याति यत्र पात्रो न विद्यते ॥” इत्युणादिवृत्तिकृदुज्ज्वलदत्तः ॥ तथा च महाभारते । १३ । ६९ । २२ । “शुभे पात्रे ये गुणा गोप्रदाने तावान् दोषो ब्राह्मणस्वापहारे ॥”) पाधातोस्त्रप्रत्ययनिष्पन्नत्वादेकतकारवानयम् ॥
पात्रं, क्ली, पाति रक्षति क्रियामाधेयं वा । पिब- न्त्यनेनेति वा । पा रक्षणे पा पाने वा + “सर्व्व- धातुभ्यः ष्ट्रन् ।” उणां ४ । १५८ । इति ष्ट्रन् ।) [] आधेयधारणवस्तु । तत्पर्य्यायः । अमत्रम् २ भाजनम् ३ । इत्यमरः । २ । ९ । ३३ ॥ भाण्डम् ४ कोशः ५ कोषः ६ पात्री ७ कोशी ८ कोषी ९ कोशिका १० कोषिका ११ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (यथा, देवीभागवते । १ । २ । ४० । “सकलगुणगणानामेकपात्रं पवित्र- मखिलभुवनमातुर्नाट्यवद्यद्विचित्रम् ॥”) योग्यम् । स्रुवादि । राजमन्त्री । तीरद्वयान्त- रम् । इति मेदिनी ॥ पातार इति भाषा ॥ पर्णम् । नाट्यानुकर्त्ता । इति हेमचन्द्रः ॥ आढकपरिमाणम् । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ * ॥ (यथा, चरके कल्पस्थाने १२ अध्याये । “ -- चतुः प्रस्थमथाढकम् । पात्रं तदेव विज्ञेयं -- ॥”) पात्राणां विधिर्यथा, -- “हेमपात्रेण सर्व्वाणि लभते चेति तान्मुने ! । अर्घ्यं दत्त्वा तु रौप्येण आयूराज्यसुतान् लभेत् ॥ ताम्रपात्रेण सौभाग्यं धर्म्मं मृण्मयसम्भवैः । वार्क्षपात्राणि रम्याणि नैष्ठिकादिषु कारयेत् ॥ शैलानि क्रूरजातीनां रक्तानि सर्व्वकामिनाम् । धातूत्तमानि पात्राणि नृपराष्ट्रविवृद्धये ॥ त्रपुसीसकलौहानि अन्त्यजादिषु कारयेत् । विवाहयज्ञश्राद्धेषु प्रतिष्ठासु विशेषतः ॥ पात्राणाञ्चाद्वरः कार्य्यः पात्राण्येवोत्तमानि च । पात्रेषु पृथिवी दुग्धा सुधा पात्रेषु धार्य्यते ॥ देवाः सोमः क्रतुर्यज्ञः पात्राण्येवं विदुर्बधाः । बलिहोमक्रियादीनि विना पात्रैर्न सिध्यति ॥ तस्माद्यज्ञाङ्गमेवातः पात्रञ्चाग्र्यं महामुने ! ॥” तत्परिमाणादिर्यथा, -- “षट्त्रिंशदङ्गुलं पात्रञ्चोत्तमं परिकीर्त्तितम् । मध्यमं तत्त्रिभागेण भागं कन्यसमीरितम् ॥ वस्वङ्गुलप्रमाणन्तु तत् पात्रं कारयेत् क्वचित् । नानाविचित्ररूपाणि पौण्डरीकाकृतीनि च ॥ शङ्खनीलोत्पलाकारपात्राणि परिकल्पयेत् । रत्नादिरचितान् कुर्य्यात् काञ्चीमूलसुसञ्चितान् ॥ यथाशोभं यथालाभं तथा पात्राणि कारयेत् । विना पात्रेण यः कुर्य्यात् प्रतिष्ठायाज्ञिकीं क्रियाम् । विफला भवते सर्व्वा वाहनादिधनापहा ॥” इति देवीपुराणम् ॥ * ॥ भोजनपात्राणि भोजनशब्दे द्रष्टव्यानि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-108-c)
पात्त्रं, क्ली, (पततीति । पत + क्विप् । पतं अधः- पतन्तं जनं त्रायते । त्रै + कः । ततः स्वार्थे प्रज्ञा- द्यण् निम्नेऽस्य निरुक्तिश्च दर्शनीया ।) पापि- त्राता । यथा, भविष्यपुराणे । “सर्व्वषामेव पात्त्राणां परं पात्त्रं महेश्वरः । पतन्तं त्रायते यस्मादतीवनरकार्णवात् ॥” महेश्वर इति प्रदर्शकं हेतोरविशेषात् । तथा नन्दिपुराणम् । “पात्त्राण्याध्यात्मिका मुख्या विशुद्धाश्चाग्निहो- त्रिणः । देवताश्च तथा मुख्या गोदानं ह्येतदुत्तमम् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-109-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पात्र" आता है (27)
भांड पात्र । बर्तनधात्र पात्र । बरतनस्थाल आधार । पात्र । बरतनअधिश्रय आधार । पात्रपिठरक थाली । पात्र । बर्तनपिठरी थाली । पात्रस्थाय आधार । पात्रजर्फ बरतन । भाजन । पात्रसजीदा लायक । पात्र । योग्यपचन ॰ पुं॰भाजन बरतननिदेश शासनमल्लक दाँतपात्रट फटा पुराना कपड़ा । फटा वस्त्रभुज्यु भोजनविष्टप भुवन । लोकसादन थकान । क्लांतिद्रोणिका नील का पौधाविभाजन विभाग करने की क्रिया या भाव । बाँटने का कामपूर्णानक ढोल । नगाड़ासन्निकर्ष संबंध । लगावप्रतिग्रहण प्रतिग्रह । विधिपूर्वक दिया हुआ दान भेंट आदि लेनाभंडा ॰ पुं॰शफरुक संदुक । बक्सडबरा छिछला लंबा गड्ढा जिसमें पानी जमा रहे । कुंड । हौजबरतन मिट्टी या धातु आदि की इस प्रकार बनी वस्तु कि उसमें कोई वस्तु, विशेषतः …मुस्तहक हकदार । अधिकारी

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पात्रपात्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पात्र 📚 ➤ पीने का बर्तन, प्याला, गिलास
संस्कृत: तडमध्यवर्तिप्रवाहः, स्रुवादियज्ञपात्राणि, पात्रम्, योग्यः · पर्याय: आवपन, भाण्ड, अमत्र, भाजन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पात्र 📚वह वस्तु जिसमें कुछ रखा जा सके । आधार । बरतन । भाजन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पात्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पात्र: पाति रक्षति, पिबन्नि अनेन वा-पा + ष्ट्रन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें