🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:55:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाथम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पाथम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाथम्

अर्थ: अग्नि

संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

व्युत्पत्ति: पीयतेऽदः, पा + थ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाथ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पाथ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अव्यय — पथ् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  4. पाथ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाथ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाथम्पाथेपाथानि
द्वितीयापाथम्पाथेपाथानि
तृतीयापाथेनपाथाभ्याम्पाथैः
चतुर्थीपाथायपाथाभ्याम्पाथेभ्यः
पञ्चमीपाथात् / पाथाद्पाथाभ्याम्पाथेभ्यः
षष्ठीपाथस्यपाथयोःपाथानाम्
सप्तमीपाथेपाथयोःपाथेषु
सम्बोधनहे पाथहे पाथेहे पाथानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाथ
पाथ
pātha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाथ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अग्नि ।
२. जल ।
३. सूर्य [को॰] ।
पाथ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पाथस्]
१. जल । उ॰—आनि ठाढ़े होत सब मिलि बसन टपकत पाथ ।—घनानंद, पृ॰ ३०१ ।
२. अन्न ।
३. आकाश ।
४. वायु । यौ॰—पाथोज । पाथोद । पाथोधर । पाथोरुह । पाथोधि । पाथोज । पाथोनिधि ।
पाथ ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पथ] मार्ग । रास्ता । राह । उ॰—तेहि वियोग ते भए अनाथा । परि निकुंज वन पावन पाथा ।— कबीर (शब्द॰) ।
पाथ ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पार्थ, प्रा॰ पथ्थ] अर्जुन । पार्थ । उ॰— जुध बेल खगे रिणछोड़ जहै । तन पाथ जिसौ रुघनाथ तहै ।—रा॰, रू॰ पृ॰ २५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाथ m. = पथ, g. ज्वलादि
fire, L.
the sun, L.
पाथ n. water, L.
N. of 2 Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (617,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाथः [पीयतेऽदः पा-कर्मणि थ] 1 Fire. --2 The sun. --थं Water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0693-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाथ न० पीयतेऽदः पा--कर्मणि थ । १ जले पाति रक्षति थ । २ अग्नौ ३ सूर्य्ये च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4302,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाथं, क्ली, जलम् । इति मेदिनी । थे, ९ ॥
पाथः, पुं, (पातीति । पा + थुट् निपातनात् ।) सूर्य्यः । अग्निः । इति मेदिनी । थे, ९ ॥
पाथः, [स्] क्ली, (पाति रक्षति जीवानिति । पा + “उदके थुट् च ।” उणां । ४ । २०४ । [] इति असुन् थुट् च । “पातेरेवोदके वाच्येऽसुन् तस्य थुडागम इत्युज्ज्वलदत्तः ।) जलम् । इत्य- मरः ॥ (यथा, काशीखण्डे । २९ । ४९ । “खरसन्तापशमनी खनिः पीयूषपाथसाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-109-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पाथम्पाथ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पथ् + अच्)
अन्य सम्भावना: पाथ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अव्यय — पथ् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाथम् 📚 ➤ अग्नि
संस्कृत: जलम् · पर्याय: अप्, वार्, वारि, सलिल, कमल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाथ 📚अग्नि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पाथम्: पथ् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें