🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:37:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पारंभ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पारम्+भ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पारम्

अर्थ: परं तीरं परमेव अण् या नदी का परला- सामने वाला दूसरा किनारा

संस्कृत: परतीरम् · पर्याय: पर

व्युत्पत्ति: पृ+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पार (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पार (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अव्यय — पृ + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  4. अव्यय — पॄ + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  5. अव्यय — पार + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  6. पार (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पार (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापारम्पारेपाराणि
द्वितीयापारम्पारेपाराणि
तृतीयापारेणपाराभ्याम्पारैः
चतुर्थीपारायपाराभ्याम्पारेभ्यः
पञ्चमीपारात् / पाराद्पाराभ्याम्पारेभ्यः
षष्ठीपारस्यपारयोःपाराणाम्
सप्तमीपारेपारयोःपारेषु
सम्बोधनहे पारहे पारेहे पाराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

भ

अर्थ: शुक्र ग्रह का नामान्तर

संस्कृत: नक्षत्रम् · पर्याय: नक्षत्र, ऋक्ष, तारा, तारका, उडु

व्युत्पत्ति: भा+ङ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभम्भेभानि
द्वितीयाभम्भेभानि
तृतीयाभेनभाभ्याम्भैः
चतुर्थीभायभाभ्याम्भेभ्यः
पञ्चमीभात् / भाद्भाभ्याम्भेभ्यः
षष्ठीभस्यभयोःभानाम्
सप्तमीभेभयोःभेषु
सम्बोधनहे भहे भेहे भानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पार
पार
pāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उस पार का किनारा 'पार' और इस पार का 'अवार' है (1.10.8) अवार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पार mfn. (fr. √ पृ; in some meanings also fr. √ पॄ) bringing across, RV. v, 31, 8
पार n. (rarely m.) the further bank or shore or boundary, any bank or shore, the opposite side, the end or limit of anything, the utmost reach or fullest extent, RV. &c. &c. (दूरे पारे, at the farthest ends, RV.; पारं-√ गम् &c. with gen. or loc., to reach the end, go through, fulfil, carry out [as a promise], study or learn thoroughly [as a science] MBh.; R. &c.; पारं-√ नी, to bring to a close, Yājñ.)
a kind of Tuṣṭi (s.v.), Sāṃkhyas. Sch.
पार m. crossing (see दुष्- and सु-)
quicksilver, L.
a partic. personification, SāmavBr.; Gaut.
N. of a sage, MārkP.
of a son of Pṛthu-ṣeṇa (Rucirāśva) and father of Nīpa, Hariv.
of a s˚ of Samara and f˚ of Pṛthu, ib.
of a son of Aṅga, and f˚ of Divi-ratha, VP.
(pl.) of a class of deities under the 9th Manu, BhP.
2. पार (for 1. See p. 619), Vṛddhi form of पर in comp.
3. पार m. = पाल, a guardian, keeper (see ब्रह्म-द्वार-प्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (619,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारः, --रं [परं तीरं परमेव अण्, पॄ-घञ् वा] 1 The further or opposite bank of a river or ocean; पारं दुःखोदधेर्गंतुं तर यावन्न भिद्यते Śānti. 3. 1; विरहजलधेः पारमासादयिष्ये Pad. D. 13; H. 1. 204. --2 The further or opposite side of anything; Ku. 2. 58. --3 The end or extremity of anything; furtherest or concluding limit; Ve. 3. 25. --4 The fullest extent, the totality of anything; स पूर्वजन्मांतरदृष्टपाराः स्मरन्निव R. 18. 50; (पारं गम्, --इ, --या {1} to cross over, surmount, get over; Pt. 2. 6. --2 to accomplish, fulfil; as in प्रतिज्ञायाः पारंगतः. {3} to master fully, become proficient in; सकलशास्त्रपारं गतः Pt. 1; पारं नी ‘to bring to a close.’). --रः Quick-silver. (पारे meaning ‘on the other side of’, ‘beyond’ sometimes enters into comp.; e. g. पारेगंगं, पारेसमद्रं beyond the Ganges or theocean). --Comp. --अपारं, --अवारं both banks, the nearer and further bank. --(रः) the sea, ocean; शोकपारावारमुत्तर्तुमशक्नुवती Dk. 4; Bv. 4. 11. --अयणं {1} going across. {2} reading through, perusal, thorough study. {3} the whole, completeness, or totality of anything; as in ब्रह्मपारायणं, मंत्रपारायणं &c. --अयणी {1} N. of the goddess Sarasvatī. {2} considering, meditation. {3} an act, action. {4} light. --काम a. desirous of going to the other end. --ग a. {1} crossing over, ferrying across. {2} one who has gone to the end of, one who has completely mastered anything, completely familiar or conversant with (with gen. or in comp.); Ms. 2. 148; Y. 1. 111. {3} profoundly learned. --(गं) keeping, fulfilling. --गत, --गामिन् a. one who has gone to the other side or shore. --(तः) a Jaina. --दर्शक a. {1} showing the opposite bank. {2} transparent. --दृश्वन् a. {1} far-seeing, wise, prudent. {2} one who has seen the other side of anything, [] one who has completely mastered or has become familiar with anything; श्रुतिपारदृश्वा R. 5. 24.
पारः, --रं [परं तीरं परमेव अण्, पॄ-घञ् वा] 1 The further or opposite bank of a river or ocean; पारं दुःखोदधेर्गंतुं तर यावन्न भिद्यते Śānti. 3. 1; विरहजलधेः पारमासादयिष्ये Pad. D. 13; H. 1. 204. --2 The further or opposite side of anything; Ku. 2. 58. --3 The end or extremity of anything; furtherest or concluding limit; Ve. 3. 25. --4 The fullest extent, the totality of anything; स पूर्वजन्मांतरदृष्टपाराः स्मरन्निव R. 18. 50; (पारं गम्, --इ, --या {1} to cross over, surmount, get over; Pt. 2. 6. --2 to accomplish, fulfil; as in प्रतिज्ञायाः पारंगतः. {3} to master fully, become proficient in; सकलशास्त्रपारं गतः Pt. 1; पारं नी ‘to bring to a close.’). --रः Quick-silver. (पारे meaning ‘on the other side of’, ‘beyond’ sometimes enters into comp.; e. g. पारेगंगं, पारेसमद्रं beyond the Ganges or theocean). --Comp. --अपारं, --अवारं both banks, the nearer and further bank. --(रः) the sea, ocean; शोकपारावारमुत्तर्तुमशक्नुवती Dk. 4; Bv. 4. 11. --अयणं {1} going across. {2} reading through, perusal, thorough study. {3} the whole, completeness, or totality of anything; as in ब्रह्मपारायणं, मंत्रपारायणं &c. --अयणी {1} N. of the goddess Sarasvatī. {2} considering, meditation. {3} an act, action. {4} light. --काम a. desirous of going to the other end. --ग a. {1} crossing over, ferrying across. {2} one who has gone to the end of, one who has completely mastered anything, completely familiar or conversant with (with gen. or in comp.); Ms. 2. 148; Y. 1. 111. {3} profoundly learned. --(गं) keeping, fulfilling. --गत, --गामिन् a. one who has gone to the other side or shore. --(तः) a Jaina. --दर्शक a. {1} showing the opposite bank. {2} transparent. --दृश्वन् a. {1} far-seeing, wise, prudent. {2} one who has seen the other side of anything, [] one who has completely mastered or has become familiar with anything; श्रुतिपारदृश्वा R. 5. 24.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0695-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पार कर्मसमाप्तौ अद० चु० उभ० सक० सेट् । पारयति ते अप- पारत् त ।
पार न० परं तीरं परमेव अण्, पृ--घञ् वा । नदीलङ्घनेन प्राप्ये १ परे तीरे अमरः । २ प्रान्तभागे शेषावधौ मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4311,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पार, त् क कर्म्मसमाप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरां-परं-सकं-सेट् ।) अपपारत् । इति दुर्गादासः ॥
पारं, क्ली, (पारयतीति । पार + पचाद्यच् ।) परतीरम् । नदीलङ्घनाद्गन्तव्यतीरम् । इत्य- मरः । १ । १० । ८ ॥ (यथा, सङ्गीतदर्पणे । “नादाब्धेस्तु परं पारं न जानाति सरस्वती । अद्यापि मज्जनभयात् तुम्बीं वहति वक्षसि ॥”)
पारः, पुं, (पूर्य्यतेऽनेनेति । पॄ + घञ् ।) पारदः इत्यमरटीकायां सारसुन्दरी ॥ प्रान्तभागे, पुं क्ली । इति मेदिनी । रे, ५६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-119-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पार" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पारम्पार (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पार (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अव्यय — पृ + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
भभ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पारम् 📚 ➤ परं तीरं परमेव अण् या नदी का परला- सामने वाला दूसरा किनारा
संस्कृत: परतीरम् · पर्याय: पर

भ 📚 ➤ शुक्र ग्रह का नामान्तर
संस्कृत: नक्षत्रम् · पर्याय: नक्षत्र, ऋक्ष, तारा, तारका, उडु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पार 📚किसी दूर तक फैली हुई वस्तु के विशेषतः नदी, समुद्र, झील, ताल आदि जलाशयो…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पारंभपारम् + भअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पारम्: पृ+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें