🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:47:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पारग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पारग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पारग

अर्थ: पार जाने वाला, नाव से पार उतरने वाला

व्युत्पत्ति: पारः-ग

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पारग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पारग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पारग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापारगःपारगौपारगाः
द्वितीयापारगम्पारगौपारगान्
तृतीयापारगेणपारगाभ्याम्पारगैः
चतुर्थीपारगायपारगाभ्याम्पारगेभ्यः
पञ्चमीपारगात् / पारगाद्पारगाभ्याम्पारगेभ्यः
षष्ठीपारगस्यपारगयोःपारगाणाम्
सप्तमीपारगेपारगयोःपारगेषु
सम्बोधनहे पारगहे पारगौहे पारगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पारग
पारग
pāraga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पारग १ वि॰ [सं॰]
१. पार जानेवाला ।
२. काम को पूरा करनेवाला । समर्थ ।
३. पूरा जानकार । पूर्ण ज्ञाता ।
पारग २ संज्ञा पुं॰ पूर्ण करना । निभाना । पालना । जैसे, प्रतिज्ञा, वादा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पार—ग mf(आ)n. going to the opposite shore, crossing over, MBh.; R.
one who has gone through or accomplished or mastered, knowing thoroughly, fully conversant or familiar with (gen. loc. or comp.), profoundly learned, Mn.; MBh. &c.
पार—ग n. keeping, fulfilling (of a promise), Hariv. 11565 (w.r. for पारण?).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (619,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारग त्रि० पारं गच्छति गम--ड । १ पारगन्तरि २ कार्यसमाप्तिगन्तरि च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4311,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारगः, त्रि, (पारं गच्छतीति । पार + गम + “अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्व्वानन्तेषु डः ।” ३ । २ । ४८ । इति डः ।) पारगामी । तत्पर्य्यायः । कर्त्तरीकः २ । इति शब्दमाला ॥ (यथा, महा- भारते । ४ । १४ । २१ । “उदतिष्ठन्मुदा सूतो नावं लब्धेव पारगः ॥” तथा च तत्रैव । १ । १४० । १६ । “पारगश्च धनुर्युद्धे बभूवाथ धनञ्जयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-119-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पारगपारग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पारग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पारग 📚 ➤ पार जाने वाला, नाव से पार उतरने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पारग 📚पार जानेवाला🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें