🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:17:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पारणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पारणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पारणः

अर्थ: पार ले जाने वाला, उबारने वाला

व्युत्पत्ति: पृ + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पारण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पारण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापारणःपारणौपारणाः
द्वितीयापारणम्पारणौपारणान्
तृतीयापारणेनपारणाभ्याम्पारणैः
चतुर्थीपारणायपारणाभ्याम्पारणेभ्यः
पञ्चमीपारणात् / पारणाद्पारणाभ्याम्पारणेभ्यः
षष्ठीपारणस्यपारणयोःपारणानाम्
सप्तमीपारणेपारणयोःपारणेषु
सम्बोधनहे पारणहे पारणौहे पारणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पारण
पारण
pāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पारण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी व्रत या उपवास के दूसरे दिन किया जानेवाला पहला भोजन और तत्संबंधी कृत्य । विशेष— व्रत के दूसरे दिन ठीक रीति से पारण न करे तो पूरा फल नहीं होता । जन्माष्टमी को छोड़कर और सब व्रतों में पारण दिन को किया जाता है । देवपूजन करके और ब्राह्मण खिलाकर तब भोजन या पारण करना चाहिए । पारण के दिन काँसे के बर्तन में न खाना चाहिए, मांस, मद्य, मधु न खाना चाहिए, मिथ्याभाषण, व्यायाम, स्त्रीप्रसंग आदि भी न करना चाहिए । ये सब बातें वैष्णवों के लिये विशेष रूप से निषिद्ध हैं ।
२. तृप्त करने की क्रिया या भाव ।
३. मेघ । बादल ।
४. समाप्ति । खातमा । पूरा करने की क्रिया या भाव ।
५. अध्ययन । पठन । पढ़ना (को॰) ।
६. किसी ग्रंथ का पूर्ण विषय (को॰) ।
पारण २ वि॰
१. पार करनेवाली ।
२. उद्धारक । रक्षक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारण mfn. bringing over, delivering, Hariv.
पारण m. a cloud (as ‘crossing’, sc. the sky), L.
पारण n. carrying through, accomplishing, fulfilling, MBh.
conclusion (esp. of a fast, with or sc. व्रत-)
पारण n. eating and drinking after a fast, breakfast (also f(आ). ), Kāv.; Pur.; Rājat.
पारण n. satisfaction, pleasure, enjoyment (also, f(आ). ), Ragh.; Bālar.
पारण n. going through, reading, perusal (also f(आ). and ˚ण-कर्मन्, n.), MBh.; Hariv.
पारण n. completeness, the full text, L.
पारण ˚णीय. See under 1. पार, p. 619, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (619,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारण a. [पॄ भावे ल्युट्] 1 Carrying across, bringing over. --2 Saving, delivering. --णः 1 A cloud. --2 Satisfaction. --णं 1 Accomplishing, fulfilling. --2 Reading through, perusal. --3 Eating after a fast, concluding a fast. --4 The complete text of a book. --णा 1 Eating after a fast, concluding a fast; कारय चक्षुषी पारणां Vb. 1; R. 2. 39, 55, 70. --2 Eating (in general); Ku. 5. 22; (अभ्यवहारकर्म Malli.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0695-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारण न० पार--भावे ल्युट् । १ व्रतान्तभोजने युच् पारणा तत्रार्थे । “पारणं पावनं पुंसां सर्वपापप्रणाशनम । उपवासाङ्गभूतञ्च फलदं शुद्धिकारणम् । सर्वेष्वेवोपवा- सेषु दिवा पारणमिष्यते । अन्यथा फलहानिः स्यादृते धारणपारणम । न रात्रौ पारणं कुर्य्यादृते वै रोहि- णीवतात् । निशायां पारणं कुर्य्याद्वर्जयित्वा महानि- शास् । पृर्वाह्णे पारणं शस्तं कृत्वा विप्र । सुरार्चनम् । सर्वेषां सम्मतं कुर्य्यादृते वै रोहिणीव्रतम्” व्रह्मवै० श्रीकृष्णजन्मखण्डे ८ अ० । जन्माष्टमीशब्दे एकादशी- शब्दे च दृश्यम् । ल्यु । २ मेघे पु० शब्दमाला । ३ ऋ- षिभेदे । पारणस्यर्षेरपत्यम् इञ् । पारणि तदपत्ये । ततः यूनि फञ् पारणायन यूनि तदपत्ये । तौल्वला० फिञो न लुक् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4311,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारणः, पुं, (पारयतीति । पार + णिच् + ल्युः ।) मेघः । इति शब्दमाला ॥
पारणं, क्ली, (पार + भावे ल्युट् ।) उपवास- व्रतान्तरदिवसकर्त्तव्यप्राथमिकभोजनम् । विव- रणमस्य पारणाशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-119-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पारण" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पारणःपारण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पारणः 📚 ➤ पार ले जाने वाला, उबारने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पारण 📚किसी व्रत या उपवास के दूसरे दिन किया जानेवाला पहला भोजन और तत्संबंधी क…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पारणः: पृ + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें