🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:05:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पारशवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पारशवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पारशवः

अर्थ: लोहे का बना हुआ

संस्कृत: शूद्रायां विप्रतनयः, आयुधम् · पर्याय: आयुध, प्रहरण, हेति, पाश

व्युत्पत्ति: परशु + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पारशव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पारशव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापारशवःपारशवौपारशवाः
द्वितीयापारशवम्पारशवौपारशवान्
तृतीयापारशवेनपारशवाभ्याम्पारशवैः
चतुर्थीपारशवायपारशवाभ्याम्पारशवेभ्यः
पञ्चमीपारशवात् / पारशवाद्पारशवाभ्याम्पारशवेभ्यः
षष्ठीपारशवस्यपारशवयोःपारशवानाम्
सप्तमीपारशवेपारशवयोःपारशवेषु
सम्बोधनहे पारशवहे पारशवौहे पारशवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पारशव
पारशव
pāraśava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पारशव १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ पारशवी]
१. लौहनिर्मित । लोहे का बना हुआ ।
२. परशु का । परशु संबंधी [को॰] ।
पारशव २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. याज्ञवल्क्य स्मृति के अनुसार ब्राह्मण पिता और शूद्रा माता से उत्पन्न पुरुष या जाति ।
२. पराई स्त्री से उत्पन्न पुत्र ।
३. लोहा ।
४. एक देश का नाम जहाँ मोती निकलते थे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारशव mf(ई)n. (fr. परशु; but also written पारसव) made of iron (only in सर्वप्˚)
N. of a mine in which pearls are found and of the pearls found there, VarBṛS.
पारशव m. or n. iron, L.
पारशव m. N. of a mixed caste, the son of a Brāhman by a Śūdra woman (f(ई). ), Mn.; MBh. (-त्व n.), Var.
पारशव m. a son by another's wife, a bastard, L.
pl. N. of a people in the south-west of Madhya-deśa, Var.; MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (620,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारशव a. (वी f.) 1 Made of iron. --2 Relating to or derived from an axe. --वः 1 Iron. --2 The son of a Brāhmaṇa by a Śūdra woman; यं ब्रह्मणस्तु शूदायां कामादुत्पादयेत्सुतं । स पारयन्नंव शवस्तस्मात्पारशवः स्मृतः Ms. 9. 178; or परं शवात् ब्राह्मणस्यैष पुत्रः शूद्र पुत्रं पारशवं तमाहुः Mb. --3 An adulterine, a bastard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0696-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारशव पुंस्त्री “निषादः शूद्रकन्यायां यः पारशव उच्यते । स पारयन्नेव शवस्तस्मात् पारशवः स्मृतः” इति मनूक्ते ऊढायां शूद्रायां ब्राह्मणेनोत्पादिते निषादरूपे १ सङ्कीर्ण- वर्णे २ परस्त्रीतनये ३ लौहे च मेदि० । परशु + इदमर्थे- ऽण् । ४ परशुसम्बन्धिनि त्रि० । ५ मध्यस्थे देशभेदे वृ० सं० १४ अ० । पारशवस्य गोत्रापत्यं युवादि० अञ् । ६ तद्गात्रापत्ये हरिता० फञ् । पारशवायन तदीये यूनि गीत्रापत्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4313,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारशवः, पुं, शूद्रायां विप्रतनयः । इत्यमरः । ३ । ३ । २०९ ॥ स तु निषादजातिः । यथा, -- “ब्राह्मणाद्वैश्यकन्यायामम्बष्ठो नाम जायते । निषादः शूद्रकन्यायां यः पारशव उच्यते ॥ शूद्रकन्यायामूढायां निषाद उत्पद्यते यतः [] संज्ञान्तरेण पारशवश्चोच्यते । तस्योपनयन- संस्कारनिषेधमाह । स पारयन्नेव शवस्तस्मात् पारशवः स्मृतः ॥ स जीवन्नेव शवतुल्यः ।” इति मनुकुल्लूकभट्टौ ॥ परस्त्रीतनयः । (परशुरेव स्वार्थे अण् ।) शस्त्रम् । तत्तु लौहम् । इति मेदिनी । वे, ६० ॥ परशुजाते, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-122-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पारशवःपारशव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पारशवः 📚 ➤ लोहे का बना हुआ
संस्कृत: शूद्रायां विप्रतनयः, आयुधम् · पर्याय: आयुध, प्रहरण, हेति, पाश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पारशव 📚लौहनिर्मित । लोहे का बना हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पारशव = पार + शव तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • पारशवः: परशु + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬