🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:36:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पारशव
pāraśava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पारशव १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ पारशवी]
१. लौहनिर्मित । लोहे का बना हुआ ।
२. परशु का । परशु संबंधी [को॰] ।
पारशव २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. याज्ञवल्क्य स्मृति के अनुसार ब्राह्मण पिता और शूद्रा माता से उत्पन्न पुरुष या जाति ।
२. पराई स्त्री से उत्पन्न पुत्र ।
३. लोहा ।
४. एक देश का नाम जहाँ मोती निकलते थे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारशव mf(ई)n. (fr. परशु; but also written पारसव) made of iron (only in सर्वप्˚)
N. of a mine in which pearls are found and of the pearls found there, VarBṛS.
पारशव m. or n. iron, L.
पारशव m. N. of a mixed caste, the son of a Brāhman by a Śūdra woman (f(ई). ), Mn.; MBh. (-त्व n.), Var.
पारशव m. a son by another's wife, a bastard, L.
pl. N. of a people in the south-west of Madhya-deśa, Var.; MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (620,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारशव a. (वी f.) 1 Made of iron. --2 Relating to or derived from an axe. --वः 1 Iron. --2 The son of a Brāhmaṇa by a Śūdra woman; यं ब्रह्मणस्तु शूदायां कामादुत्पादयेत्सुतं । स पारयन्नंव शवस्तस्मात्पारशवः स्मृतः Ms. 9. 178; or परं शवात् ब्राह्मणस्यैष पुत्रः शूद्र पुत्रं पारशवं तमाहुः Mb. --3 An adulterine, a bastard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0696-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारशव पुंस्त्री “निषादः शूद्रकन्यायां यः पारशव उच्यते । स पारयन्नेव शवस्तस्मात् पारशवः स्मृतः” इति मनूक्ते ऊढायां शूद्रायां ब्राह्मणेनोत्पादिते निषादरूपे १ सङ्कीर्ण- वर्णे २ परस्त्रीतनये ३ लौहे च मेदि० । परशु + इदमर्थे- ऽण् । ४ परशुसम्बन्धिनि त्रि० । ५ मध्यस्थे देशभेदे वृ० सं० १४ अ० । पारशवस्य गोत्रापत्यं युवादि० अञ् । ६ तद्गात्रापत्ये हरिता० फञ् । पारशवायन तदीये यूनि गीत्रापत्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4313,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारशवः, पुं, शूद्रायां विप्रतनयः । इत्यमरः । ३ । ३ । २०९ ॥ स तु निषादजातिः । यथा, -- “ब्राह्मणाद्वैश्यकन्यायामम्बष्ठो नाम जायते । निषादः शूद्रकन्यायां यः पारशव उच्यते ॥ शूद्रकन्यायामूढायां निषाद उत्पद्यते यतः [] संज्ञान्तरेण पारशवश्चोच्यते । तस्योपनयन- संस्कारनिषेधमाह । स पारयन्नेव शवस्तस्मात् पारशवः स्मृतः ॥ स जीवन्नेव शवतुल्यः ।” इति मनुकुल्लूकभट्टौ ॥ परस्त्रीतनयः । (परशुरेव स्वार्थे अण् ।) शस्त्रम् । तत्तु लौहम् । इति मेदिनी । वे, ६० ॥ परशुजाते, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-122-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें