🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:09:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पारिख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पारि+ख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पारि

अर्थ: हाथी के पैरों को बांधने का रस्सा

व्युत्पत्ति: पृ + णिच् + घञ् + ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पारी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पृ धातु (स्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. पृ धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. पॄ धातु (क्र्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. पॄ धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  6. पार धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  7. पॄ धातु (जुहोत्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  8. पृ धातु (जुहोत्यादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पारी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापारीपार्यौपार्यः
द्वितीयापारीम्पार्यौपारीः
तृतीयापार्यापारीभ्याम्पारीभिः
चतुर्थीपार्यैपारीभ्याम्पारीभ्यः
पञ्चमीपार्याःपारीभ्याम्पारीभ्यः
षष्ठीपार्याःपार्योःपारीणाम्
सप्तमीपार्याम्पार्योःपारीषु
सम्बोधनहे पारिहे पार्यौहे पार्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ख

अर्थ: सूर्य

संस्कृत: आकाशः, चक्षुरादीन्द्रियम् · पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ख (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखम्खेखानि
द्वितीयाखम्खेखानि
तृतीयाखेनखाभ्याम्खैः
चतुर्थीखायखाभ्याम्खेभ्यः
पञ्चमीखात् / खाद्खाभ्याम्खेभ्यः
षष्ठीखस्यखयोःखानाम्
सप्तमीखेखयोःखेषु
सम्बोधनहे खहे खेहे खानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पारी
पारी
pārī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पारी १ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ बार, बारी अथवा पाली] किसी बात का अवसर जो कुछ अंतर देकर क्रम से प्राप्त हो । बारी । ओसरी । दे॰ बारी । क्रि॰ प्र॰—आना ।—पड़ना ।—होना ।
पारी २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ पारना] गुड़ आदि का जमाया हुआ बड़ा ढोका ।
पारी ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पुरवा । चुक्कड़ । प्याला ।
२. जलसमूह ।
३. हाथी के पैर की रस्सी ।
४. पुष्प रज । पराग (को॰) ।
पारी ४ संज्ञा स्त्री॰ [फा॰ या ?] जहाज के मस्तूल के नीचे का भाग (लश॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारी (ई), f. a milk-pail, Śiś.
any cup or drinking vessel, Vcar.; Rājat.
pollen, L.
a rope for tying an elephant's feet, L.
a quantity of water or a town (पूर or पुर), L.
a small piece or quantity of anything, Nalac.
पारी पारीण. See under 1. पार and पारिण.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (619,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारी 1 A rope for tying an elephant's feet. --2 A quantity of water. --3 A drinking vessel, water-jar, cup. --4 A milk-pail; Śi. 12. 40. --5 Pollen (of flowers).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0697-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारी स्त्री पा--पाने रक्षणे वा सम्प० भावे क्विप् तां राति रा--क गौरा० ङीष् । १ जलपूरे २ कर्कर्य्यां गलन्तिकायां ३ हस्तिपादबन्धनदामनि च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4316,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारी, स्त्री, (पारयत्यनयेति । पॄ पूर्त्तौ + णिच् + घञ् । ततो ङीष् ।) पूरः । जलसमूहः । कर्क्करी । हस्तिपादरज्जुः । इति मेदिनी । रे, ५६ ॥ पात्री । परागः । इति विश्वः ॥ (पीयतेऽत्रेति । पा + क्विप् । तद्रातीति । रा + कः । ङीष् ।) पानपात्रम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ । ३७३ । “कर्पूरपारीपतितं मौरेयमिव हारितम् ॥”) दोहनपात्रम् । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-126-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पारी" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पारिपारी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पृ धातु (स्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | पृ धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
खख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पारि 📚 ➤ हाथी के पैरों को बांधने का रस्सा

ख 📚 ➤ सूर्य
संस्कृत: आकाशः, चक्षुरादीन्द्रियम् · पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पारी 📚किसी बात का अवसर जो कुछ अंतर देकर क्रम से प्राप्त हो । बारी । ओसरी । द…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें