🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:45:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पारिषद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पारिषद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पारिषद

अर्थ: सभा या परिषद् से संबन्ध रख़ने वाला

संस्कृत: शिवानुचरः · पर्याय: प्रमथ, गण

व्युत्पत्ति: परिषद् + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पारिषद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पारिषद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पारिषद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापारिषदःपारिषदौपारिषदाः
द्वितीयापारिषदम्पारिषदौपारिषदान्
तृतीयापारिषदेनपारिषदाभ्याम्पारिषदैः
चतुर्थीपारिषदायपारिषदाभ्याम्पारिषदेभ्यः
पञ्चमीपारिषदात् / पारिषदाद्पारिषदाभ्याम्पारिषदेभ्यः
षष्ठीपारिषदस्यपारिषदयोःपारिषदानाम्
सप्तमीपारिषदेपारिषदयोःपारिषदेषु
सम्बोधनहे पारिषदहे पारिषदौहे पारिषदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पारिषद
पारिषद
pāriṣada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पारिषद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. परिषद में बैठनेवाला । सभा में बैठनेवाला । सभासद । सभ्य । पंच ।
२. अनुयायिवर्ग । गण । जैसे, शिव के पारिषद; विष्णु के पारिषद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारि—षद mf(ई)n. (-षद्) fit for an assembly, decent, Car.
relating to a village परिषद्, g. पलद्य्-आदि
पारि—षद m. a member of an assembly, assessor at a council, auditor, spectator, MBh.; Kāv. &c. (R. [B.] also -षद्) pl. the retinue or attendants of a god, MBh.; BhP.
पारि—षद n. taking part in an assembly, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (621,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारिषद a. (दी f.) Belonging to an assembly or council. --दः 1 A person present at an assembly, a member of an assembly, such as an assessor. --2 A king's companion. --दाः (m. pl.) The retinue of a god. --दं Taking part in an assembly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0697-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारिषद त्रि० परिषदि साधु अण् भवेऽर्थे पलद्या० अण वा । १ सभासाधौ २ सभाभवे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4316,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारिषदः, पुं, परिषदि तिष्ठति यः । (परिषदि साधुः । परिषदो ण्यः इत्यत्र योगविभागात् णः ।) सभास्थः । तत्पर्य्यायः । सभ्यः २ सभा- स्तारः ३ सभासत् ४ परिषद्वलः ५ पर्षद्बलः ६ पारिषद्यः ७ पार्श्वदः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । २ । १० । ३२ । “शङ्कुकर्णमुखाः सर्व्वे दिव्याः पारिषदास्तथा ॥” परिषद इदम् । “पत्राध्वर्युपरिषदश्च ।” ४ । ३ । १२३ । इति अञ् ।) परिषत्सम्बन्धिनि, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-126-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पारिषद" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पारिषदपारिषद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पारिषद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पारिषद 📚 ➤ सभा या परिषद् से संबन्ध रख़ने वाला
संस्कृत: शिवानुचरः · पर्याय: प्रमथ, गण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पारिषद 📚परिषद में बैठनेवाला । सभा में बैठनेवाला । सभासद । सभ्य । पंच🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पारिषद: परिषद् + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬