🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:30:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पार्षद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पार्षद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पार्षद

अर्थ: साथी, सहचर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पार्षद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पार्षद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापार्षदःपार्षदौपार्षदाः
द्वितीयापार्षदम्पार्षदौपार्षदान्
तृतीयापार्षदेनपार्षदाभ्याम्पार्षदैः
चतुर्थीपार्षदायपार्षदाभ्याम्पार्षदेभ्यः
पञ्चमीपार्षदात् / पार्षदाद्पार्षदाभ्याम्पार्षदेभ्यः
षष्ठीपार्षदस्यपार्षदयोःपार्षदानाम्
सप्तमीपार्षदेपार्षदयोःपार्षदेषु
सम्बोधनहे पार्षदहे पार्षदौहे पार्षदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पार्षद
पार्षद
pārṣada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पार्षद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पास रहनेवाला सेवक । परिषद ।
२. सुसाहब । मंत्री । उ॰— अमात्यों और पार्षद वर्गों में भी भाषा के सुकवि वर्तमान थे ।— प्रेमघन॰, भा॰, २, पृ॰ ३०९ ।
३. विख्यात पुरुष ।
पार्षद २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] सभा । परिषद् [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पार्षद m. (fr. पर्षद्) an associate, companion, attendant (esp. of a god), RāmatUp.; MBh.; Suśr. (pl. attendance, retinue, Hariv.; BhP.; Lalit.)
a member of an assembly, spectator, Prasannar.
पार्षद n. a text-book received by any partic. grammatical school (a N. given to the Prātiśākhyas), Nir. i, 17
N. of wk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (622,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पार्षदः [पार्षदमर्हति अण्] 1 A companion, an associate, attendant. --2 A train, retinue (of a god). --3 One present at an assembly, a spectator, an assessor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0698-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पार्षद त्रि० पार्षदमर्हति अण् । पारिषदे शब्दच० । ष्यञ् । पार्षद्योऽप्यत्रार्थे भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4320,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पार्षदः, त्रि, (पारिषद + पृषोदरादित्वात् साधुः । यद्बा, पर्षदि साधुः पर्षदो ण्यः इत्यत्र योग- विभागात् ण इति कश्चित् ।) पारिषदः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, भागवते । ३ । १६ । २ । “एतौ द्वौ पार्षदौ मह्यं जयो विजयो एव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-130-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पार्षद" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पार्षदपार्षद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पार्षद 📚 ➤ साथी, सहचर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पार्षद 📚पास रहनेवाला सेवक । परिषद🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬