🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:04:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पालितः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पालितः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पालितः

अर्थ: प्ररक्षित, संरक्षित, आरक्षित

संस्कृत: रक्षणे

अंग्रेज़ी: to protect,to govern

व्युत्पत्ति: पाल् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पालित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पाल् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पालित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापालितःपालितौपालिताः
द्वितीयापालितम्पालितौपालितान्
तृतीयापालितेनपालिताभ्याम्पालितैः
चतुर्थीपालितायपालिताभ्याम्पालितेभ्यः
पञ्चमीपालितात् / पालिताद्पालिताभ्याम्पालितेभ्यः
षष्ठीपालितस्यपालितयोःपालितानाम्
सप्तमीपालितेपालितयोःपालितेषु
सम्बोधनहे पालितहे पालितौहे पालिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पाल् (चुरादिगण) · अर्थ: पालन करना, संरक्षण करना (रक्षणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपालयतिपालयतःपालयन्ति
मध्यमपालयसिपालयथःपालयथ
उत्तमपालयामिपालयावःपालयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पालयति · लट् (आत्मने.): पालयते · लिट्: पालयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पालयाञ्चक्रे · लुट्: पालयिता · लुट् (आत्मने.): पालयिता · लृट्: पालयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पालयिष्यते · लोट्: पालयतात् · लोट् (आत्मने.): पालयताम् · लङ्: अपालयत् · लङ् (आत्मने.): अपालयत · विधिलिङ्: पालयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पालयेत · आशीर्लिङ्: पाल्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पालयिषीष्ट · लुङ्: अपीपलत् · लुङ् (आत्मने.): अपीपलत · लृङ्: अपालयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपालयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पालन · ण्वुल्: पालकः · तृच्: पालयिता · यत्: पाल्यः · तव्य: पालयितव्यः · अनीयर्: पालनीयः · क्त: पालितः · क्तवतु: पालितवान् · शतृ: पालयन् · स्य-शतृ: पालयिष्यन् · शानच्: पालयमानः · क्त्वा: पालयित्वा · ल्यप्: प्रपाल्य · तुमुन्: पालयितुम् · णमुल्: पालम् · क्तिन्: पाल्ति · क्वसु: पालयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पालित
पालित
pālita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पालित १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ पालिता]
१. पाला हुआ । पोसा हुआ !
२. रक्षित ।
पालित २ संज्ञा पुं॰ सिहोर का वृक्ष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पा˚लित mfn. guarded, protected, cherished, nourished, MBh.; R. &c.
पा˚लित m. Trophis Aspera, L.
N. of a prince (son of Parā-jit or Parā-vṛt), Hariv.; Pur. (v.l. पलित)
of a poet, Cat.
पालित See under √ पाल्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पालित p. p. 1 Protected, guarded, preserved. --2 Observed, fulfilled.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0698-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पालित त्रि० पाल--क्त । १ रक्षिते क्रोष्टुवंश्ये २ नृपभेदे ३ देशभेदे च पु० हरिवं० ३७ अ० । ४ शाखोटवृक्षे पु० शब्दा- थंकल्प० ५ कुमारानुचरमातृभेदे स्त्री भा० श० ४७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4321,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पालितः, त्रि, (पाल + क्त ।) रक्षितः । यथा, -- “चित्रलेखा तमाज्ञाय पौत्त्रं कृष्णस्य योगिनी । ययौ विहायसा राजन्द्वारकां कृष्णपालिताम् ॥” इति श्रीभागवतीयदशमस्कब्धे ६२ अध्यायः ॥ कायस्थस्य पद्धतिविशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-131-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पालित" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पालितःपालित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पाल् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पालितः 📚 ➤ प्ररक्षित, संरक्षित, आरक्षित
संस्कृत: रक्षणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पालित 📚पाला हुआ । पोसा हुआ !🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पालितः: पाल् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬