🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:02:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पिच्छा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पिच्छा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पिच्छा

अर्थ: म्यान, गिलाफ, कोष

संस्कृत: शाल्मलीक्वाथः · पर्याय: शाल्मलीवेष्ट

व्युत्पत्ति: पिच्छ् + अच्+ टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पिच्छा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पिच्छा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. पिच्छा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. पिच्छा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. पिच्छ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. पिच्छ (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पिच्छा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापिच्छापिच्छेपिच्छाः
द्वितीयापिच्छाम्पिच्छेपिच्छाः
तृतीयापिच्छयापिच्छाभ्याम्पिच्छाभिः
चतुर्थीपिच्छायैपिच्छाभ्याम्पिच्छाभ्यः
पञ्चमीपिच्छायाःपिच्छाभ्याम्पिच्छाभ्यः
षष्ठीपिच्छायाःपिच्छयोःपिच्छानाम्
सप्तमीपिच्छायाम्पिच्छयोःपिच्छासु
सम्बोधनहे पिच्छेहे पिच्छेहे पिच्छाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पिच्छा
पिच्छा
picchā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सेमल का गोंद (2.4.47)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिच्छा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मोचरस ।
२. सुपारी । पुंग वृक्ष ।
३. शीशम ।
४. नारंगी का वृक्ष ।
५. निर्मली का पेड़ ।
६. आकाशलता । आकाशबेल ।
७. आवरण । खोल (को॰) ।
८. कवच । सनाह (को॰) ।
९. राशि । समुह (को॰) ।
१०. कतार । पंक्ति । लाइन (को॰) ।
११. पिंडली (को॰) ।
१२. सर्प की विषाक्त लार । फणिलाला (को॰) ।
१३. घोड़ों का एक रोग । पिच्छलपाद ।
१४. भात या चावल का माँड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिच्छा f. the scum of boiled rice and of other grain, L.
the gum of Bombax Heptaphyllum, L.
slimy saliva, Car.
the venomous saliva of a snake, L.
a multitude, mass, heap, Car.
the calf of the leg, Var.
a sheath or cover, L.
the areca-nut, L.
a row or line, L.
a diseased affection of a horse's feet, L.
Dalbergia Sissoo, L.
= मोचा and पिच्छिल, L.
armour, a sort of cuirass, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (624,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिच्छा, स्त्री, (पिच्छ + अजादित्वात् टाप् ।) शाल्मलीवेष्टः । इत्यमरः । २ । ४ । ४७ ॥ (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “निर्य्यासः शाल्मलेः पिच्छा शाल्मली वेष्टको- ऽपि च । मोचास्रावो मोचरसो मोचनिर्य्यास इत्यपि ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) पूगः । छटा । कोषः । मोचा । भक्तसम्भूत- मण्डम् । पङ्क्तिः । अश्वपदामयः । इति मेदिनी । छे, ४ ॥ चोलिका । फणिलाला । इति हारावली । २३० ॥ शिंशपावृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-138-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पिच्छापिच्छा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पिच्छ् + अच्)
अन्य सम्भावना: पिच्छा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | पिच्छा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पिच्छा 📚 ➤ म्यान, गिलाफ, कोष
संस्कृत: शाल्मलीक्वाथः · पर्याय: शाल्मलीवेष्ट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पिच्छा 📚मोचरस🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पिच्छा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पिच्छा: पिच्छ् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬