🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:06:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पिठरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पिठरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पिठरः

अर्थ: बर्तन, तसला, बटलोई

संस्कृत: स्थाली · पर्याय: स्थाली, उखा, कुण्ड

व्युत्पत्ति: पिठ् + करन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पिठर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पिठर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापिठरःपिठरौपिठराः
द्वितीयापिठरम्पिठरौपिठरान्
तृतीयापिठरेणपिठराभ्याम्पिठरैः
चतुर्थीपिठरायपिठराभ्याम्पिठरेभ्यः
पञ्चमीपिठरात् / पिठराद्पिठराभ्याम्पिठरेभ्यः
षष्ठीपिठरस्यपिठरयोःपिठराणाम्
सप्तमीपिठरेपिठरयोःपिठरेषु
सम्बोधनहे पिठरहे पिठरौहे पिठराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पिठर
पिठर
piṭhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाँडी/बटलोई (2.9.32) स्थाली · उखा · कुण्ड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिठर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मोथा । मुस्तक ।
२. मथानी । मथनदंड ।
३. थाली ।
४. एक प्रकार का घर ।
५. एक अग्नि ।
६. एक दानव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिठर mf(ई)n. a pot, pan, MBh.; Var. &c.
पिठर m. an addition to a building shaped like a hollow vessel, L.
a kind of hut or store-room, W.
N. of a partic. Agni, Hariv.
of a Dānava, MBh.; Hariv.
पिठर n. a churning stick, L.
the root of Cyperus Rotundus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (625,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिठरः --रं A pot, pan, boiler (also पिठरी in this sense); पिठरं क्वथदतिमात्रं निजपार्श्वानेव दहतितरां Pt. 1. 324; जठरीपठरी दुष्पूरेयं करोति विडंबनां Bh. 3. 116. --र A churning-stick. --रः An addition to a building shaped like a hollow vessel.
पिठरः --रं A pot, pan, boiler (also पिठरी in this sense); पिठरं क्वथदतिमात्रं निजपार्श्वानेव दहतितरां Pt. 1. 324; जठरीपठरी दुष्पूरेयं करोति विडंबनां Bh. 3. 116. --र A churning-stick. --रः An addition to a building shaped like a hollow vessel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0701-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिठर पु० पिठ--करन् । १ गृहभेदे त्रिका० २ मुस्तायां ३ म न्थानदण्डे च न० मेदि० । ४ स्थाल्यां पुंस्त्री० स्त्रीत्वे ङीप् । अमरः । ५ दानवभेदे पु० भा० स० ९ अ० । संज्ञायां कन् । पिठरक ६ नागभेदे पु० भा० आ० ३५ अ० । पीलुपाकशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4327,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिठरं, क्ली, (पिठं रातीति । रा + कः ।) मुस्ता । मन्थानदण्डः । इति मेदिनी । रे, १८४ ॥
पिठरः, पुं, (पिठ्यते क्लिश्यतेऽनेनेति । पिठ + करन् ।) गृहभेदः ॥ तत्पर्य्यायः । कुद्रङ्कः २ उद्वाटः ३ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, अर्य्यासप्तशत्याम् । ५५२ । “विद्यज्ज्वालावलयितजलधरपिठरोदराद्विनिर्य्यान्ति ॥”) स्थाली । इत्यमरः । २ । ९ । ३१ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ३ । ७२ । “गृह्णीष्व पिठरं ताम्रं मया दत्तं नराधिप ! । यावत् वर्त्स्यति पाञ्चाली पात्रेणानेन सुव्रत ! ॥” अग्निविशेषः । यथा, हरिवंशे । १७८ । ३३ । “पिठरः पतगः स्वर्गश्चागाधो भ्राज एव च । स्वधाकाराश्रयाः पञ्च अयुध्यंस्तेऽपि चाग्नयः ॥” दानवविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ९ । १३ । “घटोदरो महापार्श्वः क्रथनः पिठरस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-139-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पिठरःपिठर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पिठरः 📚 ➤ बर्तन, तसला, बटलोई
संस्कृत: स्थाली · पर्याय: स्थाली, उखा, कुण्ड

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पिठर 📚मोथा । मुस्तक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पिठर
हाँडी/बटलोई (२.९.३२) — स्थाली, उखा, कुण्ड

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें