🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:28:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पीठ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पीठ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पीठ

अर्थ: आसन (तिपाई, चौकी, कुर्सी पलंग आदि)

संस्कृत: आसनम् · पर्याय: आसन, आस्या, आसना, स्थिति, औशीर

व्युत्पत्ति: पेठन्ति उपविशन्ति अत्र- पि + घञ् वा.दीर्घः पीयते अत्र पी + ठक् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पीठ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पीठ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापीठम्पीठेपीठानि
द्वितीयापीठम्पीठेपीठानि
तृतीयापीठेनपीठाभ्याम्पीठैः
चतुर्थीपीठायपीठाभ्याम्पीठेभ्यः
पञ्चमीपीठात् / पीठाद्पीठाभ्याम्पीठेभ्यः
षष्ठीपीठस्यपीठयोःपीठानाम्
सप्तमीपीठेपीठयोःपीठेषु
सम्बोधनहे पीठहे पीठेहे पीठानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पीठ
पीठ
pīṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पीठ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लकड़ी, पत्थर या धातु का बना हुआ बैठने का आधार या आसन । पीढ़ा । चौकी । विशेष— दे॰ पीढ़ा ।
२. व्रतियों, विद्यार्थियों आदि के बैठने का आसन । कुशासन आदि ।
३. किसी मूर्ति के नीचे का आधारपिंड । मूर्ति का वह आसनवत् भाग जिसके ऊपर वह खड़ी रहती है । मूर्ति का आधार ।
४. किसी वस्तु के रहने की जगह । अधिष्ठान । जैसे, विद्यापीठ ।
५. सिंहासन । राजासन । तख्त ।
६. वेदी । देवपीठ ।
७. वह स्थान जहाँ पुराणानुसार दक्षपुत्री सती का कोई अंग या आभूषण विष्णु के चक्र से कटकर गिरा है । विशेष— ऐसे स्थान भिन्न भिन्न पुराणों के मत से ५१, ५३, ७७ अथवा १०८ हैं । इनमें से कुछ की महापीठ और कुछ की उपपीठ संज्ञा है । शिवचरित् नामक ग्रंथ में जिसमें कुल ७७ पीठ गिनाए गए हैं; ५१ को महापीठ और २६ को उपपीठ कहा है । ये सब स्थान तांत्रिक तखा शाक्तधर्म के अनुसार अति पुनीत और सिद्धिदायक माने गए हैं । इन स्थानों में जपादि करने से शीघ्र सिद्धि और दान, होम, स्नान आदि करने से अक्षय पुण्य होना माना गया है । इन स्थानों की उत्पत्ति के संबंध में पुराणों में यह कथा है— शिव से अप्रसन्न होकर उनके ससुर दक्ष ने उनको अपमानित करने का निश्चय किया । उन्होंने बृहस्पति नामक यज्ञ आरंभ किया जिसमें त्रिभुवन के यावत् देवी देवताओं को निमंत्रित किया पर शिव और अपनी कन्या सती को न पूछा । सती बिना बुलाए भी पिता के समारंभ में संमिलित होने को तैयार हो गई और शिव ने भी अंत को उनकी हठ रख ली । सती जब बाप के यज्ञस्थान में पहुँची तब दक्ष ने उनकी आदर अभ्यर्थना तो न की व भगवान् भुतनाथ की जी भरकर निंदा करने लगे । सती को पूज्य पति की निंदा सुनना असह्य हुआ । वे यज्ञकुंड में कूद पड़ीं और जल मरीं । उनके साथ शिव के जो अनुचर गए थे उन्होंने लौटकर शिव को यह समाचार सुनाया जिसे सुनकर शिवाजी क्रोध से पागल हो उठे और वीरभद्रादि अनुचरों के द्वारा दक्ष को मरवा डाला और उनका यज्ञ विध्वंस करा दिया । सती के विछोह का उनको इतना दुःख हुआ कि वे उनकी मृत देह को कधे पर रखकर चारों ओर नाचते हुए घूमने लगे । अंत को भगवान विष्णु ने इस दशा से उनका उद्धार करने के अभिप्राय से अपने चक्र द्वारा धीरे धीरे सती के सारे शव को काटकर गिरा दिया । जिन जिन स्थानों पर उनका कोई अंग या आभूषण कटकर गिरा उन सबमें एक एक शक्ति और भैरव भिन्न भिन्न नाम तथा रूप से अवस्थान करते हैं । जिन स्थानों में कोई एक अंग गिरा वे महापीठ और जिनमें किसी अंग का अंश या कोई अलंकार मात्र गिरा वे उपपीठ हुए । इन महापीठों, उपपीठों और उनमें अवस्थान करनेवाली शक्तियों और भैरवों के नाम तंत्रचूड़ामण ि आदि तंत्रग्रंथों और देवीभागवत, कालिकापुराण आदि पुराणों में दिए गए हैं । काशी में कान के कुंडल का गिरना कहा गया है । यहाँ की शक्ति का नाम मणिकर्णी, अन्नपूर्णा या विशालाक्षी और भैरव का कालभैरव है ।
८. प्रदेश । प्रांत ।
९. बैठने का एक विशेष ढंग । एक आसन ।
१०. कंस के एक मंत्री का नाम ।
११. एक विशेष असुर ।
१२. वृत्त के किसी अंश का पूरक ।
पीठ २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पृष्ठ]
१. प्राणियों के शरीर में पेट की दूसरी ओर का भाग जो मनुष्य में पीछे की ओर और तिर्यक् पशुओं, पक्षियों, कीडे़ मकोडे़ आदि के शरीर में ऊपर की ओर पड़ता है । पृष्ठ । पुश्त । मुहा॰— पीठ का = दे॰ 'पीठ पर का' । पीठ का कच्चा = (घोड़ा) जो देखने में हृष्ट पुष्ट और सजीला हो पर सवारी में ठीक न हो । (ऐसा घोड़ा) जिसकी चाल से सवार प्रसन्न न हो । चाल न जाननेवाला (घोड़ा) । पीठ का सच्चा = (घोड़ा) जिसमें अच्छी चाल हो । चालदार (घोड़ा) । ऐसा घोड़ा जो सवारी के समय सुख दे । पीठ की = दे॰ 'पीठ पर की' । पीठ चारपाई से लग जाना = बीमारी के कारण अत्यंत दुबला और कमजोर हो जाना । उठने बैठने में असमर्थ हो जाना । पीठ खाली होना = सहायकहीन होना । कोई सहारा देनेवाला या हिमायती न होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीठ n. (rarely f(ई). ; possibly corrupted fr. पि-सद्, to sit upon) a stool, seat, chair, bench, GṛS.; MBh. &c.
a religious student's seat (made properly of Kuśa grass), W.
case, pedestal (esp. of an idol), Rājat.; Var., Sch.
royal seat, throne, RāmatUp.
place, office (cf. पीठाधिकार)
N. of various temples (erected on the 51 spots where the limbs of Pārvatī fell after she had been cut to pieces by the discus of Viṣṇu), L.
a district, province, Pañc.
a partic. posture in sitting, Cat.
(in geom.) the complement of a segment, Col.
पीठ m. a kind of fish, L.
the sun, Gal.
N. of an Asura, MBh.
of a minister of Kaṃsa, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (629,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीठं 1 A seat (a stool, chair, bench, sofa &c.); जवेन पीठादुदतिष्ठदच्युतः Śi. 1. 12; R. 4. 84; 6. 15. --2 The seat of a religious student made of Kuśa grass. --3 The seat of a deity, an altar. --4 A pedestal in general, basis. --5 A particular posture in sitting. --6 (In geometry) The complement of a segment. --Comp. --केलिः a male confidant, a parasite. --ग a. lame, crippled --गर्भः the cavity in the pedestal of an idol. --चक्रं a carriage. --ना यिका a girl of fourteen who represents Durgā at the festival of that goddess. --भूः f. basis, basement. --मर्दः {1} a companion, parasite, one who assists the hero of a drama in great undertakings, e. g. in securing his [] mistress; so पीठमर्दिका ‘a lady who assists the heroine in securing her lover’. {2} a dancing master who instructs courtezans in the art of dancing. --सर्प a. lame, crippled.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0704-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीठ पु० न० पीयते पिठ्यते वा अत्र पा--ठक् पिठ--क वा पृषो० दीर्घः । (पीँडे) १ आसनभेदे अमरः । २ व्रतिनामा- सने त्रिका० तत्रार्थे स्त्री रत्नमाला गौरा० ङीष् । पीठलक्षणादिकं युक्तिकल्पतरो दर्शितं यथा “घातुपाषाणकाष्ठैश्च पीठस्त्रिविध उच्यते । घातवश्च शिलाश्चैव काष्ठानि विविधानि च । तदत्र संप्रवक्ष्यामि यद्येषामुपयुज्यते” । तस्य मानम् “हस्तद्वयञ्च दैर्घ्येण तदर्द्धे परिणाहतः । तदर्द्धेनोन्नतः पीठः सुख इत्य- भिधीयते । हस्तद्वयद्वयाधिक्यात् पञ्च पीठा भवन्ति हि । सुखो जयः शुभः सिद्धिः सम्बच्चेति यथाक्रमम् । धन- भोगमुखैश्वर्य्यवाञ्छितार्थप्रदायकः । समदीर्घे सुखा वाप्तिर्विषमे विषमापदः । आयामपरिणाहाभ्यां हस्त- द्वयमितो हि यः । अर्द्धहस्तोन्नतः पीठो जारको नाम विश्रुतः । दैर्व्योलतिपरीखाहैश्चतुर्हस्तमितो हि यः । राजपीठ इति ज्ञेयः सकलार्थप्रसाधकः । अत्राभिषेक- मिच्छन्ति क्षितिपस्य पुराविदः । दैर्घ्योन्नतिपरीणाहैः षढस्तसंमितो हि यः । राज्ञां चित्तप्रसादार्थं केलिपीठाभिधानकः । दैर्घ्योन्नतिपरीणाहैरष्टहस्तमितो हि यः । अङ्गपीठो ह्ययं नाम्ना भवेत् स च सुखप्रदः । कानको राजपीठः स्याज्जयो वा राजतः सुखः । राज्ञा- मेवोपयोक्तव्यो लक्षवश्चोत्तरोत्तरम् । राजपीठे चि- रायुः स्याज्जये सर्वां महीं जयेत् । जारको जायये- च्छत्रून् सुखे सुखमवाप्नुयात् । राजतः कीर्त्तिजननो धनवृद्धिकरः परः । तामः प्रतापजननो विपक्षक्षय- कारकः । लौहस्तूच्चाटने सार्वः सर्वकर्मसु युज्यते । त्रपुसीसकरङ्गाद्याः शत्रुक्षयफलप्रदाः” इति धातु पीटाः । अथ शिलापीठाः “वज्रपीठो वज्रप्राणेरेव नान्यस्य दृश्यते । पद्मरागो दिनेशस्य चान्द्रकान्तो विघोरपि । राहोर्मारकतः पीठः शनेर्नीलसमुद्भवः । गोमेदकस्तु सौम्बख स्फाटिकस्तु वृत्तुस्फतेः । शुक्रस्य [] वैदूर्यमवः प्रायालो भङ्गलस्य हि” । पुराणप्रसिद्धाः । “यो यस्य हि दशाजातः पीठस्तस्य हि तन्मयः । स्फ- टिकस्तु महीन्द्राणां सर्वेषामेव युज्यते । अभिषेके च यात्रायामुत्सवे जयकर्मणि । अयस्कान्तोपघटितः सं- ग्रामे पीठ इष्यते । गरुडोद्गाररचिते वर्षासु नृपति- र्वसेत् । शुद्धरत्नमयं पीठं भजते घनगर्जिते । सा- मान्यः प्रास्तरः पीटो विलासाय महीभुजाम् । एषां मानं गुणाश्चापि विज्ञेया चातुपीठवत्” । काष्ठ- पीठानां मानं पूर्ववदेव । “सम्पत्तिसुखवृद्ध्यर्थं स- म्भारजनितो जयः । जारको रोगनाशाथ सुखः शत्रुविनाशनः । सिद्धिः सर्वार्थसंसिद्ध्यै विजयाय च वैरिणाम् । शुभः स्यादभिषेके च सम्पद्वैरिनिवारिणी । पालाशो जारकः पीठः सुखसम्पत्तिकारकः । जयः स्यादभिषेके च शुभः शत्रुविनाशनः! सुखो रोगवि- नाशाय सिद्धिः सर्वार्थदायिका । सम्पदुच्चाटनविधौ विज्ञेया पीठलक्षणम् । चान्दनस्त सुखः पीठो अभि- षेके महीभुजाम् । जयः स्वाद्रोगनाशाय शुभः सौख्यं प्रयच्छति । जारको ग्रहतुष्ट्यर्थमन्ये तु रतिदु- ष्कराः । यत्नतो निर्मितास्ते तु साम्नाज्यफलदा- यकाः । कालेयकी जायको हि भूमुजामभिषेचने । पीठानगुरुकादीनामन्ये चन्दनवद्विदुः । बाकुलस्तु शुभः पीठो भूमुजाममिषेचने । जयो रोगविनाशाय सुखः सम्पत्तिकारकः । सिद्धिः सिद्धिप्रदा सम्पत् संग्रामे विजयप्रदा । जारको जरणाय स्यादिति भोजस्य सम्म- तम् । एवं सुगन्धिकुसुमाः ससारा ये च पादपाः । बाकुलेम समः कार्य्य एवं पीठस्य निर्णयः । ये शुष्क- काष्ठा वृक्षास्तु मृदवो लघवोऽथ वा । गाम्भरोसदृशः पीठस्तेषां कार्थ्यस्तथा गुणः । फलिनश्च ससाराश्च रक्त- साराश्च ये नगाः । तेषां पानसवत् पीठस्तथैव गुणमाव- हेत्” । अथ निषिद्धपीठाः “विज्ञेयो निन्दितः पीठो लौ- होत्थः सर्वधातुजे । शिलोत्थः शार्करो वर्ज्यः कर्करश्च विशेषतः । काष्ठजेषु च प
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पीठ" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पीठपीठ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पीठ 📚 ➤ आसन (तिपाई, चौकी, कुर्सी पलंग आदि)
संस्कृत: आसनम् · पर्याय: आसन, आस्या, आसना, स्थिति, औशीर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पीठ 📚लकड़ी, पत्थर या धातु का बना हुआ बैठने का आधार या आसन । पीढ़ा । चौकी । …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पीठ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पीठ: पेठन्ति उपविशन्ति अत्र- पि + घञ् वा.दीर्घः पीयते अत्र पी + ठक् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें