🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:44:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पीताभ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पीत-+आभे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आभे

अर्थ: प्रकाश, चमक, कान्ति

व्युत्पत्ति: आ+भा+अङ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आभा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आभा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. आभा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. आभा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आभा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआभाआभेआभाः
द्वितीयाआभाम्आभेआभाः
तृतीयाआभयाआभाभ्याम्आभाभिः
चतुर्थीआभायैआभाभ्याम्आभाभ्यः
पञ्चमीआभायाःआभाभ्याम्आभाभ्यः
षष्ठीआभायाःआभयोःआभानाम्
सप्तमीआभायाम्आभयोःआभासु
सम्बोधनहे आभेहे आभेहे आभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आभा
आभा
ābhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आभा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चमक । दमक । कांति । उ॰— थी अंग सुरभि के संग तरंगित आभा ।— साकेत, पृ॰ २०४ ।
२. दीप्ति । द्युति । प्रभा । उ॰— उस धुँधले गृह में आभा से तामस को छलती थी । कामयनी, पृ॰ ११८ ।
३. झलक । प्रतिबिंब । छाया ।
४. बबूल का पेड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-√ भा P. -भाति (Impv. 2. sg. आ-भाहि, RV.; pf. -बभौ) to shine or blaze towards, RV.; AV.; to irradiate, outshine, illumine, RV.; AV.; TB.; BhP.; to appear, become visible or apparent, BhP.; MBh.; Hariv.; Rājat. &c.; to look like, Kathās.; MBh. &c.
2. आ-भा f. splendour, light
a flash
colour, appearance, beauty, MBh.; Mn.; Suśr.; Pañcat. &c.
a reflected image, outline
likeness, resemblance, MBh.; R.
आभा [cf. Hib. avibh, ‘likeness, similitude’; avibe, ‘neatness, elegance’; avibheal, ‘a spark of fire’ ?]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (145,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आभा {c2c} P. 1 To shine, blaze; सुतरां रत्नमाभाति चामीकरनियोजितं Subhāṣ.; R. 3. 33. --2 To appear, look like; आभासि तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः R. 5. 15, 70, 13. 14; Bk. 7. 8, 66. --3 To outshine.
आभा [भा-अङ्] 1 Light, splendour, lustre; दीपाभां शलभा यथा Pt. 4. --2 Colour, appearance, beauty; प्रशांतमिव शुद्धाभं Ms. 12. 27. --3 Likeness, resemblance; oft. at the end of comp. in these two senses; रुक्माभं appearnig or shining like gold; यमदूताभं Pt. 1. 58; मरुत्सखाभं R. 2. 10. --4 A reflected image, shadow, reflection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0247-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आभा स्त्री आ + भा--अङ् । १ दीप्तौ, २ शोभायाम् कान्तौ, ३ उप- माने, आभा “ववूलपर्य्यायः कथितः कोविदैरिह” भा० प्र० उक्ते ४ ववूले च । “आभाफलत्रिकैर्व्योर्षैः सर्वैरेभिः समीकृतैः तुल्यगुग्गुलुरायोज्योभग्नसन्धिप्रसाधकः” चक्रद० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0753,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आभा, स्त्री, (आङ् + भा + अङ् + टाप् ।) शोभा कान्तिः । इति हेमचन्द्रः ॥ दीप्तिः । ज्योतिः ॥ (वातरोगभेदः । ववुले । यथा भावप्रकाशे वात- व्याधौ त्रिकशूलचिकित्सा, -- “आभा ववुलपर्य्यायः कथितः कोविदैरिह” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-179-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आभा" आता है (30)
तेज दीप्ति । कांति । चमक । दमक । आभादृशान प्रकाश । आभाप्रभा दीप्ति । प्रकाश । आभा । चमकप्रद्योत किरण । रश्मि । दीप्ति । आभादमक चमक । चमचमाहट । द्युति । आभाआभ पु संज्ञा स्त्री॰ शोभा । कांति । आभा । धुतिउज्ज्वलता कांति । दीप्ति । चमक । आभा । आबआब चमक । तड़क भडंक । आभा । छटा । द्यृति । कांति । झलक । पानीओप चमक । दीप्ति । आभा । कांति । झलक । सुंदरता । शोभाझलक चमक । दमक । प्रकाश । प्रभा । द्युति । आभानूर प्रकाश । आभा । जैसे,—खुदा का नूर । मुहा॰—नूर का तड़का = बहुत सबेरा । प…अरचि पु संज्ञा स्त्री॰ ज्योति । दीप्ति । आभा । प्रकाश । तेजचिलक आभा । कांति । द्युति । चमक । झलकउदभास प्रकाश । दीप्ति । आभाद्योति ज्योति । आभाचटकीलापन चमक दमक । आभा । शोखीछायाविप्रातिपत्ति आयुर्वेंद का एक प्रकरण जिसके अनुसार रोगी की कांति, आभा, चेष्टा आदि में…वीति गति । चालदीप्ति प्रकाश । उजाला । रोशनीप्रकाश दीप्ति (को॰)चार्वी बुद्धिमणिमाला बारह अक्षरों का एक वृत्त जिसके प्रत्यक चरण में तगण, यगण, तगण, यगण होते…प्रदीप्ति रोशनी । प्रकाशचमक प्रकाश । ज्योति । रोशनी । जैसे,—आग या सूर्य की चमक बिजली की चमकताब ताप । गरमीलाह पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ लाख । चपड़ा । लाहीजिया सूर्य का प्रकाशबानि बनावट । सजधजरसमि किरणरुसनाई पु संज्ञा स्त्री॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पीत-आभेसमास: पीत + आभा कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: आभा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आभा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | आभा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पीतआभे 📚पीत 📚आभा ➤ पीत (पीया हुआ, चढ़ाया हुआ) + आभा (प्रकाश, चमक, कान्ति)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पीत 📚पीला । पीतवर्णयुक्त🟠🔵🟣🟢🟤
आभा 📚चमक । दमक । कांति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पीत
पीले के (१.५.१५) — गौर, हरिद्राभ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पीताभपीत + आभेदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • पीत-आभे = पीत + आभे कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • आभे: आ+भा+अङ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें