🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:20:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पीनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पीनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पीनः

अर्थ: स्थूल, मांसल, हृष्टपुष्ट

संस्कृत: वृद्धौ · पर्याय: पीवन्, स्थूल, पीवर, दृढ

अंग्रेज़ी: to grow,to increase,to expand

व्युत्पत्ति: प्याय + क्त, संप्रसारणे दीर्घः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्याय् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापीनःपीनौपीनाः
द्वितीयापीनम्पीनौपीनान्
तृतीयापीनेनपीनाभ्याम्पीनैः
चतुर्थीपीनायपीनाभ्याम्पीनेभ्यः
पञ्चमीपीनात् / पीनाद्पीनाभ्याम्पीनेभ्यः
षष्ठीपीनस्यपीनयोःपीनानाम्
सप्तमीपीनेपीनयोःपीनेषु
सम्बोधनहे पीनहे पीनौहे पीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — प्याय् (भ्वादिगण) · अर्थ: बढ़ना (वृद्धौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमप्यायतेप्यायेतेप्यायन्ते
मध्यमप्यायसेप्यायेथेप्यायध्वे
उत्तमप्यायेप्यायावहेप्यायामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): प्यायते · लिट् (आत्मने.): पिप्ये · लुट् (आत्मने.): प्यायिता · लृट् (आत्मने.): प्यायिष्यते · लोट् (आत्मने.): प्यायताम् · लङ् (आत्मने.): अप्यायत · विधिलिङ् (आत्मने.): प्यायेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): प्यायिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अप्यायि · लृङ् (आत्मने.): अप्यायिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: प्यायन · ण्वुल्: प्यायकः · तृच्: प्यायिता · ण्यत्: प्याय्यः · तव्य: प्यायितव्यः · अनीयर्: प्यायनीयः · क्त: पीनः · क्तवतु: पीनवान् · शानच्: प्यायमानः · क्त्वा: प्यायित्वा · ल्यप्: प्रप्याय्य · तुमुन्: प्यायितुम् · णमुल्: प्यायम् · घञ्: प्यायः · क्तिन्: प्याति · क्वसु: पिपीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पीन
पीन
pīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पीन १ वि॰ [सं॰]
१. स्थूल । मोटा । उ॰—गजहस्तप्राय जानु- युगल पीन मांसल कूर्म्मपुष्ठाकार श्रोणी ।—वर्ण॰, पृ॰ ४ ।
२. पुष्प । प्रवृद्ध । परिवर्धित ।
३. संपन्न । भरा पूरा ।
४. बृहत् । बड़ा (को॰) ।
पीन २ संज्ञा पुं॰ स्थूलता । मोटाई ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीन mf(आ)n. (√ 2. पी) swelling, swollen, full, round, thick, large, fat, fleshy, corpulent muscular, MBh.; Kāv. &c.
पीन m. (with स्वेद) profuse perspiration, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (630,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीन a. [प्याय् --क्त संप्रसारणे दीर्घः] 1 {1} Fat, fleshy, corpulent; U. 6. 13 ‘strong’. --2 Plump, large, thick; as in पीनस्तनी. --3 Full, round. --4 Swollen, large, big. --5 Brawny. --6 Profuse, excessive. --Comp. --ऊधस् f. (पीनोध्नी) a cow with full udders. --वक्षस् a. full chested, having a full bosom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0705-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीन त्रि० प्याय--क्त सप्रसारणे दीर्घः । १ स्थूले २ वृद्धे सम्पन्ने च अमरः । भावे क्त । ४ स्थूलतायां न० । पीनस्यादूरदे- शादि अश्मादि० र । पीनर पीनस्य सन्निकृष्टदेशादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4346,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीनः, त्रि, (ओ प्या यी ङ वृद्धौ + क्तः । “ओदि- तश्च ।” ८ । २ । ४५ । इति निष्ठातस्य नः ।) स्थूलः । इत्यमरः । ३ । १ । ६१ ॥ (यथा, आर्य्यासप्त- शत्याम् । ५६१ । “वक्षःस्थलसुप्ते मम मुखमुपधातुं न मौलि- मालभसे । पीनोत्तुङ्गस्तनभरदूरीभूतं रतश्रान्तौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-159-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पीन" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पीनःपीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्याय् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पीनः 📚 ➤ स्थूल, मांसल, हृष्टपुष्ट
संस्कृत: वृद्धौ · पर्याय: पीवन्, स्थूल, पीवर, दृढ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पीन 📚स्थूल । मोटा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पीन
मोटा (३.१.६०) — पीवा, स्थूल, पीवर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पीनः: प्याय् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें