🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:48:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पीलिया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पीलि+या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पीलि

अर्थ: मुर्ख होना, थमाना, रोकना

संस्कृत: प्रतिष्टम्भे

अंग्रेज़ी: to be mad, to be insane, to stop, to resist, to obstruct

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पील् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पील् (भ्वादिगण) · अर्थ: मुर्ख होना, थमाना, रोकना (प्रतिष्टम्भे)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअपीलीत् / अपीलीद्अपीलिष्टाम्अपीलिषुः
मध्यमअपीलीःअपीलिष्टम्अपीलिष्ट
उत्तमअपीलिषम्अपीलिष्वअपीलिष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पीलति · लिट्: पिपील · लुट्: पीलिता · लृट्: पीलिष्यति · लोट्: पीलतात् · लङ्: अपीलत् · विधिलिङ्: पीलेत् · आशीर्लिङ्: पील्यात् · लुङ्: अपीलीत् · लृङ्: अपीलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पीलन · ण्वुल्: पीलकः · तृच्: पीलिता · ण्यत्: पील्यः · तव्य: पीलितव्यः · अनीयर्: पीलनीयः · क्त: पीलितः · क्तवतु: पीलितवान् · शतृ: पीलन् · स्य-शतृ: पीलिष्यन् · क्त्वा: पीलित्वा · ल्यप्: प्रपील्य · तुमुन्: पीलितुम् · णमुल्: पीलम् · घञ्: पीलः · क्तिन्: पील्ति · क्वसु: पिपील्वान्

या

अर्थ: जो

संस्कृत: बुद्धिविशेषनिर्दिष्टवस्तुवाचकसर्वनाम

अंग्रेज़ी: Which

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  2. यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. या धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पील्
पील्
pīl
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पील् cl. 1. पीलति, to check or stop, to become stupid, Dhātup. xv, 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (630,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पील् {c1c} P. (पीलति) 1 To check, obstruct, hinder. --2 To stop. --3 become stupid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0705-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पीलिपील् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
यायद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | या धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पीलि 📚 ➤ मुर्ख होना, थमाना, रोकना
संस्कृत: प्रतिष्टम्भे

या 📚 ➤ जो
संस्कृत: बुद्धिविशेषनिर्दिष्टवस्तुवाचकसर्वनाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पील् 📚cl. 1. पीलति, to check or stop, to become stupid, Dhātup. xv, 14🔵🟣
यद् 📚(nom. and acc. sg. n. and base in comp. of 3. य), who, which, what, wh…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें