🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:53:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पीलुनी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पीलुनी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पीलुनी

अर्थ: बाण

संस्कृत: गुडफलम्, पीलुवृक्षफलम् · पर्याय: गुडफल, स्रंसिन्

व्युत्पत्ति: पील् + उ (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पीलु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. पीलु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. पीलु (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. पीलुनी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पीलु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापीलुपीलुनीपीलूनि
द्वितीयापीलुपीलुनीपीलूनि
तृतीयापीलुनापीलुभ्याम्पीलुभिः
चतुर्थीपीलुनेपीलुभ्याम्पीलुभ्यः
पञ्चमीपीलुनःपीलुभ्याम्पीलुभ्यः
षष्ठीपीलुनःपीलुनोःपीलूनाम्
सप्तमीपीलुनिपीलुनोःपीलुषु
सम्बोधनहे पीलु / हे पीलोहे पीलुनीहे पीलूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पीलु
पीलु
pīlu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पीलू के नाम (2.4.28) गुडफल · स्रंसी · पर्वत
पीलु (3.3.202)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पीलु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक फलदार वृक्ष जिसे पीला या पीलू कहते हैं । विशेष—वैद्यक के अनुसार इसका फल स्वादु, कटु, तिक्त, उष्ण, भेदक तथा वायु, कफ, पित्त, गुल्म, प्रमेह, संधिवाक आदि का नाशक माना गया है । मीठा पीलु कम गरम और त्रिदोष- नाशक माना जाना है ।
२. फूल । पुष्प ।
३. परमाणु ।
४. हाथी ।
५. हड्डी का टुकड़ा । अस्थिखंड ।
६. तालवृक्ष का तना । तालकांड ।
७. बाण ।
८. कृमि ।
९. चने का साग ।
१०. सरपत या सरकंडे का फूल । शरतृणपुष्प ।
११. लाल कटसरैया । किंकिरात वृक्ष ।
१२. अखरोट का पेड़ ।
१३. कांचन देश का अखरोट ।
१४. हथेली । करतल ।
पीलु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पीलु]
१. एक प्रकार का काँटेदार वृक्ष जो दक्षिण भारत में अधिकता से होता है । विशेष—यह दो प्रकार का होता है छोटा और दुसरा बड़ा । इसमें एक प्रकार के छोटे छोटे लाल या काले फल लगते हैं जो वैद्यक के अनुसार वायु और गुल्म नाशक, पित्तद और भेदक माने जाते हैं । इसके ङरे डंठलों की दतवन अच्छी होती है । पुराणानुसार इसके फुले हुए वृक्षों को देखने से मनुष्य निरोग होता है ।
२. सफेद लंबे कीडों जो सड़ने पर फलों आदि में पड़ जाते हैं । मुहा॰—पीलु पड़ना=कीड़े उत्पन्न होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीलु m. (cf. Uṇ. i, 38, Sch.) a species of tree (Careya Arborea or Salvadora Persica, L.), MBh.; R. &c.
a group of palm trees or the stem of the palm, L.
a flower, L.
the blossoms of Saccharum Sara, L.
a piece of bone (अस्थि-खन्द), L.
an arrow, L.
a worm, L.
an atom, Sarvad.
an elephant (cf. Arabic فيل, Persian پيل), L.
पीलु n. the fruit of the Pilu tree, AV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (630,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीलुः [पील्-उ] 1 An arrow. --2 An atom. --3 An insect. --4 An elephant. --5 The stem of the palm. --6 A flower. --7 A group of palm trees. --8 A kind of tree. --9 A heap of bones. --10 The central part of the hand. --लु n. The fruit of the Pīlu tree --Comp. --पत्रः the Mūrvā plant. --पर्णी {1} a kind of drug. {2} N. of two plants. --पाकवादिन् m. a Vaiśeshika (one who maintains the doctrine that heat acts only on the atoms of matter, as of a jar, and not on the whole body).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0705-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीलु पु० पील--उ । १ परमाणौ पीलुपाकः इति वैशेषि- कादयः । पीलुपाकप्रकारः कणादसूत्रोपस्करवृत्तौ ७ ६ सूत्रे दृश्यः औलुक्यशब्दे सर्वदर्शसंग्रहोक्तं १५८७ पृ० दर्शितम् । २ गजे ३ अस्थिखण्डे ४ तालकाण्डे ५ कुसुमे च मेदि० ६ शरे ७ कृमौ चरणिः । कोङ्कणदे- शख्याते ८ गुडफलवृक्षे राजनि० । तस्यगुणाश्च राजनि० उक्ता यथा “पीलुः श्लेष्म वायुगुल्मनाशनः पित्तदी [] मतः । यत् स्यादु तिक्तं तन्नोष्णं त्रिदोषहरणं फलम्” तस्वफलमण् तस्य लुक् । ९ तत्फले न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4347-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीलुः, पुं, (पीलति प्रतिष्टम्नातीति । पील + “मृगय्वादयश्च ।” उणां । १ । ३७ । इति कुः ।) प्रसूनम् । परमाणुः । मतङ्गजः । अस्थि- खण्डम् । तालकाण्डः । इति मेदिनी । ले, ३२ ॥ बाणः । कृमिः । इति धरणिः ॥ कोङ्कणादि- देशे प्रसिद्धः फलवृक्षविशेषः । पील इति भाषा । तत्पर्य्यायः । गुडफलः २ श्रंसी ३ । इत्यमरः । २ । ४ । २८ ॥ शीतसहः ४ धानी ५ विरेचनः ६ फलशाखी ७ श्यामः ८ करभ- वल्लभः ९ ॥ (यथा, महाभारते । २ । ५० । ४ । “उष्ट्रवामीस्त्रिशतञ्च पुष्टाः पीलुशमीङ्गुदैः ॥”) अस्य फलगुणाः । श्लेष्मवायुगुल्मनाशित्वम् । पित्तदत्त्वम् । भेदकत्वम् । यत् स्वादु तिक्तं तत् नात्युष्णं त्रिदोषहरत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-160-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पीलुनीपीलु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: पीलु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | पीलु (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पीलुनी 📚 ➤ बाण
संस्कृत: गुडफलम्, पीलुवृक्षफलम् · पर्याय: गुडफल, स्रंसिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पीलु 📚एक फलदार वृक्ष जिसे पीला या पीलू कहते हैं । विशेष—वैद्यक के अनुसार इसक…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पीलु
पीलू के नाम (२.४.२८) — गुडफल, स्रंसी, पर्वत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पीलुनी: पील् + उ (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें