🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:51:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुटित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुटित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुटित

अर्थ: रगड़ा हुआ, पीसा हुआ

संस्कृत: संश्लेषणे

अंग्रेज़ी: to hug, to embrace

व्युत्पत्ति: पुट् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुटित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पुट् + क्त
  2. पुटित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पुट् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पुटित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुटितःपुटितौपुटिताः
द्वितीयापुटितम्पुटितौपुटितान्
तृतीयापुटितेनपुटिताभ्याम्पुटितैः
चतुर्थीपुटितायपुटिताभ्याम्पुटितेभ्यः
पञ्चमीपुटितात् / पुटिताद्पुटिताभ्याम्पुटितेभ्यः
षष्ठीपुटितस्यपुटितयोःपुटितानाम्
सप्तमीपुटितेपुटितयोःपुटितेषु
सम्बोधनहे पुटितहे पुटितौहे पुटिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पुट् (तुदादिगण) · अर्थ: आलिंगन करना, गले लगाना (संश्लेषणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुटतिपुटतःपुटन्ति
मध्यमपुटसिपुटथःपुटथ
उत्तमपुटामिपुटावःपुटामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पुटति · लिट्: पुपोट · लुट्: पुटिता · लृट्: पुटिष्यति · लोट्: पुटतात् · लङ्: अपुटत् · विधिलिङ्: पुटेत् · आशीर्लिङ्: पुट्यात् · लुङ्: अपुटीत् · लृङ्: अपुटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पुटन · ण्वुल्: पोटकः · तृच्: पुटिता · ण्यत्: पोट्यः · तव्य: पुटितव्यः · अनीयर्: पुटनीयः · क्त: पुटितः · क्तवतु: पुटितवान् · शतृ: पुटन् · स्य-शतृ: पुटिष्यन् · क्त्वा: पुटित्वा · ल्यप्: प्रपुट्य · तुमुन्: पुटितुम् · णमुल्: पोटम् · घञ्: पोटः · क्तिन्: पुट्टि · क्वसु: पुपुट्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुटित
पुटित
puṭita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुटित १ वि॰ [सं॰]
१. जो सिमटकर दोने के आकार का हो गया हो ।
२. संकुचित । सुकड़ा हुआ ।
३. फटा या फाड़ा हुआ ।
४. सिला हुआ ।
५. बंद ।
६. घृष्ट । घर्षित । चुर्णित (को॰) ।
७. आदि और अंत में किसी विशेष मंत्र या बीजाक्षर से युक्त (मंत्र, श्लोक आदि) ।
पुटित २ संज्ञा पुं॰ हाथ की अंजलि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुटित mfn. split, torn up (= पाटित), L.
sewn, stitched (= स्यूत), L.
rubbed, ground, W.
contracted, W.
पुटित n. the hollow of the hands (= हस्तपुट), L.
= अहि-पुट (?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (631,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुटित a. 1 Rubbed, ground. --2 Contracted. --3 Stitched, sewn. --4 Split. --तं The hollow of the hands.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0706-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुटित त्रि० पुटोजातोऽस्य पुट + इतच् । आद्यन्तयोः मन्त्रमेदेन पुटाकारतां प्राप्ते १ मन्त्रभेदे यथा (अं राम अ) इत्यादि १ हस्तपुटे न० ३ पाटिते ४ स्यूते च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4351,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुटितं, क्ली, (पुटं जातमस्येति । पुट + इतच् । पुट + क्त वा ।) हस्तपुटम् । पाटितम् । स्यूते, त्रि । इति मेदिनी । ते, १३४ ॥ आद्यन्तप्रण- वादियुक्तमन्त्रादौ पुटप्राप्ते च त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-164-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुटितपुटित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पुट् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: पुटित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पुट् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुटित 📚 ➤ रगड़ा हुआ, पीसा हुआ
संस्कृत: संश्लेषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुटित 📚जो सिमटकर दोने के आकार का हो गया हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पुटित: पुट् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें