🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:26:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुण्यक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुण्यक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुण्यक

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: उपवासादिव्रतम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुण्यक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पुण्यक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुण्यकम्पुण्यकेपुण्यकानि
द्वितीयापुण्यकम्पुण्यकेपुण्यकानि
तृतीयापुण्यकेनपुण्यकाभ्याम्पुण्यकैः
चतुर्थीपुण्यकायपुण्यकाभ्याम्पुण्यकेभ्यः
पञ्चमीपुण्यकात् / पुण्यकाद्पुण्यकाभ्याम्पुण्यकेभ्यः
षष्ठीपुण्यकस्यपुण्यकयोःपुण्यकानाम्
सप्तमीपुण्यकेपुण्यकयोःपुण्यकेषु
सम्बोधनहे पुण्यकहे पुण्यकेहे पुण्यकानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुण्यक
पुण्यक
puṇyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उपवास आदि व्रत (2.7.41)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुण्यक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. व्रत, अनुष्ठान आदि जिनसे पुण्य होता है ।
२. ब्रह्मावैवर्त पुराण के गणपति खंड (अ॰ ३-४) में कथित एक व्रत । वह व्रत या उपचार जो पुत्रवती स्त्री अपने पुत्र के कल्याण के लिये करती है ।
३. विष्णु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुण्यक n. N. of a partic. ceremony performed by a woman (= पुण्य n. q.v.), MBh.; Hariv.
the present made to a wife on the occasion of the P˚ ceremony, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (632,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुण्यकं 1 A religious or virtuous act (such as fasting &c.). --2 A religious rite or ceremony, a festival &c. --3 = पुण्यं {5} --कः N. of Viṣṇu. --Comp. --व्रत the worship of Kṛṣṇa for a year, performed by a woman desirous of a son.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0707-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुण्यक न० पुण्याय कायति कै--क । १ पुण्यार्थे उपवासादौ व्रते हरिवं० १३६ अ० उक्ते २ व्रतभेदे । अन्यच्च ३ ण्यकव्रतं ब्रह्मवै--पु० ३४ अ० उक्तम् दृश्यम् । २ विष्णौ पु० “पूर्णः पूरगिता पुण्यः” विष्णुस० । “स्मरणेन सर्वेषां पापनाशनेन पवित्रतासाघनत्वात् पुण्यः” भाष्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4352,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुण्यकं, क्ली, (पुण्याय कायतीति । कै + कः ।) व्रतम् । तच्च उपवासादि । शास्त्रे पुण्यत्वेन पवित्रताजनकत्वेन यद्बोधितमुपवासादि तदेव व्रतं न तु यः कोऽपि नियमः । आदिना नक्तं भोजनाक्षारलवणादिपरिग्रहः । इत्यमरभरतौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-165-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुण्यकपुण्यक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुण्यक 📚 ➤ व्रत, अनुष्ठान आदि जिनसे पुण्य होता है उमा-कोश
संस्कृत: उपवासादिव्रतम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुण्यक 📚व्रत, अनुष्ठान आदि जिनसे पुण्य होता है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पुण्यक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें