🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:20:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुरंजर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुरम्+जर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुरम्

अर्थ: नगर

संस्कृत: नगरम् · पर्याय: पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय

अंग्रेज़ी: City

व्युत्पत्ति: पृ + क्वित्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुर् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. पुर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. पुर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. पुर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. पुर् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पुर् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूःपुरौपुरः
द्वितीयापुरम्पुरौपुरः
तृतीयापुरापूर्भ्याम्पूर्भिः
चतुर्थीपुरेपूर्भ्याम्पूर्भ्यः
पञ्चमीपुरःपूर्भ्याम्पूर्भ्यः
षष्ठीपुरःपुरोःपुराम्
सप्तमीपुरिपुरोःपूर्षु
सम्बोधनहे पूःहे पुरौहे पुरः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

जर

अर्थ: वृद्ध होना, जीर्ण होना

संस्कृत: वयोहानौ

अंग्रेज़ी: to grow old

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जॄ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. जृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. जर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. जर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — जॄ (चुरादिगण) · अर्थ: वृद्ध होना, जीर्ण होना (वयोहानौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजरतात् / जरताद् / जरतु / जारयतात् / जारयताद् / जारयतुजरताम् / जारयताम्जरन्तु / जारयन्तु
मध्यमजर / जरतात् / जरताद् / जारय / जारयतात् / जारयताद्जरतम् / जारयतम्जरत / जारयत
उत्तमजराणि / जारयाणिजराव / जारयावजराम / जारयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जरति · लट् (आत्मने.): जारयते · लिट्: जजार · लिट् (आत्मने.): जारयाञ्चक्रे · लुट्: जरिता · लुट् (आत्मने.): जारयिता · लृट्: जरिष्यति · लृट् (आत्मने.): जारयिष्यते · लोट्: जरतात् · लोट् (आत्मने.): जारयताम् · लङ्: अजरत् · लङ् (आत्मने.): अजारयत · विधिलिङ्: जरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): जारयेत · आशीर्लिङ्: जार्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): जारयिषीष्ट · लुङ्: अजरत् · लुङ् (आत्मने.): अजीजरत · लृङ्: अजरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अजारयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जरण · ण्वुल्: जारकः · तृच्: जरीता · यत्: जार्यः · ण्यत्: जार्यः · तव्य: जरीतव्यः · अनीयर्: जरणीयः · क्त: जीर्णः · क्तवतु: जीर्णवान् · शतृ: जरन् · स्य-शतृ: जरीष्यन् · शानच्: जारयमाणः · क्त्वा: जरीत्वा · ल्यप्: प्रजीर्य · तुमुन्: जरीतुम् · णमुल्: जारम् · क्तिन्: जीर्णि · क्वसु: जिजीर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुर्
पुर्
pur
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पुर् f. (√ पॄ) only instr. pl. पूर्भिस्, in abundance, abundantly, RV. v, 66, 4.
2. पुर् cl. 6. P. पुरति, to precede, go before, lead, Dhātup. xxviii, 56 (prob. invented to furnish an etymology for पुरस् and पुरा below).
3. पुर् f. (in nom. sg. and before consonants पूर्) a rampart, wall, stronghold, fortress, castle, city, town (also of demons), RV. &c. &c.
the body (considered as the stronghold of the पुरुष, q.v.), BhP.
the intellect (= महत्), VP.
N. of a Daśa-rātra, KātyŚr. [Perhaps fr. √ पॄ and orig. identical with 1. पुर्; cf. Gk., πόλις]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (634,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुर् f. (Nom. sing. पूः; instr. du. पूर्भ्यां) 1 A town, fortified town; पूरप्यभिव्यक्तमुखप्रसादा R. 16. 23. --2 A fortress, castle, strong-hold. --3 A wall, rampart. --4 The body. --5 Intellect. --Comp. --द्वार् f., --द्वारं (पूर्द्वार्) the gate of a city.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0709-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुरम्पुर् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पुर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | पुर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
जरजॄ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | जर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुरम् 📚 ➤ नगर
संस्कृत: नगरम् · पर्याय: पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय

जर 📚 ➤ वृद्ध होना, जीर्ण होना
संस्कृत: वयोहानौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुर् 📚f. (√ पॄ) only instr. pl. पूर्भिस्, in abundance, abundantly, RV. v, …🔵🟣
जॄ 📚(cf. √ जुर्) cl. 1. P. (3. pl. जरन्ति; Impv. 2. du. जरतम्; p. जरत् …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पुर्
नगर के नाम (२.२.१) — पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय, निगम
गुग्गुल के नाम (२.४.३४) — कुम्भ, उलूखलक, कौशिक, गुग्गुलु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पुरंजरपुरम् + जरअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें