🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:47:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जॄ
jṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जॄ (cf. √ जुर्) cl. 1. P. (3. pl. जरन्ति; Impv. 2. du. जरतम्; p. जरत् See s.v.) to make old or decrepit, RV. vi, 24, 7; to cause to grow old, vii, 67, 10; (√ 1. जृ) to humiliate, L. : cl. 4. P. जीर्यति (AV. &c.; also Ā. ˚ते; p. जीर्यत्, rarely ˚यमाण; once cl. 1. Ā. Subj. 3. pl. जरन्त, RV. x, 31, 7; cl. 9. जृणाति, Dhātup. xxxi, 24; cl. 10. जारयति, xxxiv, 9; pf. जजार, AV. x, 8, 26 &c.; once जागार, v, 19, 10; 3. pl. जजरुर् and जेरुर्, Pāṇ. vi, 4, 124; aor. अजरत् and अजारीत्, iii, 1, 38; Subj. 3. pl. जारिषुर्, RV.; fut. 1st जरिता and ˚रीता, Vop. xi, 2; ind.p. ˚रित्वा and ˚रीत्वा, Pāṇ. vii, 2, 55) to grow old, become decrepit, decay, wear out, wither, be consumed, break up, perish, RV.; AV. &c.; to be dissolved or digested, Yājñ. ii, 111; MBh. i, 1331; Suśr.; VarBṛS.; Bhaṭṭ.; : Caus. जरयति (ep. also Ā. ˚ते; p. ˚रयत्, RV. [once, जर्˚, i, 124, 10] &c.) to make old, wear out, consume, RV.; TS. iv; KaṭhUp.; MBh. &c.; to digest, MBh.; R.; Car. i, 21; to cause to be digested, MBh. xii; R.; BhP.
2. जॄ (= √ गॄ) cl. 1. Ā. जरते (p. जरमाण) to crackle (as fire), RV.; (Naigh. iii, 14) to call out to, address, invoke, praise, RV.; cf. γῆρυς.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (424,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जॄ {vI.v} {c1c} {c4c} {c9c} P., {c10c} U. (जरति, जीर्यति, जृणाति, जारयति-ते, जजार, जारयामास, अजरत् अजारीत्, अजीजरत्, -जरि-री-तुं, जीर्ण or जारित) 1 To grow old, wear out, wither away, decay; जीर्यंते जीर्यतः केशा दंता जीर्यंति जीर्यतः । जीर्यतश्चक्षुषी श्रोत्रे तृष्णैका तरुणायते Pt. 5. 16; Bk. 9. 41. --2 To perish, be consumed (fig. [] also); अजारीदिव च प्रज्ञा बलं शोकात्तथाऽजरत् Bk. 6. 30; जेरुराशा दशास्यस्य 14. 112. --3 To be dissolved or digested; जीर्णमन्नं प्रशंसीयात् Chāṇ. 79; उदरे चाजरन्नन्ये Bk. 15. 150. --4 To break up or fall to pieces. --Caus. (ज-जा-र यति) 1 To make old, wear out, consume. --2 To cause to be digested; to digest. {vII.v} {c1c} A. (जरते) Ved. 1 To move, approach, come near. --2 To crackle (as fire). --3 To roar. --4 To call out to, invoke, praise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जॄ जरायां दिवा० पर० अक० सेट् जीर्य्यति इरित् । अजरत् अजारीत् । जीर्णः षित् । जरा । घटादि० । जरयति । “या न जीर्य्यति जीर्य्यतः” नीतभा० जीर्य्यते रतृन् । जरन् । जजार । जरीता जीर्णः । “जरि- तॄणां सतां भुवां सूतये” बामदेव्यगानमन्त्रः ।
जॄ जरायां वा चुरा० उभ० पक्षे क्य्रादि० प्वादि० अक० सेट् । घटा० । जरयति ते अजीजरत् त । जृणाति । इरत् अजरत्--अजारीत् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3144,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जॄ, इर् ष म य ज्याने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां-परं-अकं-अनिट् ।) इर्, अजरत् अजा- रीत् । ष, जरा । म, जरयति । य, जीर्य्यति । ज्यानं गतबहुवयोभावः । इति दुर्गादासः ॥
जॄ, गि कि ज्याने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्यां- चुरांपक्षे भ्वां-च-परं-अकं-नेट् ।) गि, जॄणाति जीर्णः जीर्णिः । कि, जारयति जरति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-542-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें