🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:49:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुरौती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुर+ओती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुर

अर्थ: अग्रभाग में जाना, आगे जाना, मुख्य होना, अग्रसर होना

संस्कृत: अग्रगमने

अंग्रेज़ी: to proceed,to lead, to go ahead

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुर् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. पुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. पुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पुर् (तुदादिगण) · अर्थ: अग्रभाग में जाना, आगे जाना, मुख्य होना, अग्रसर होना (अग्रगमने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुरतात् / पुरताद् / पुरतुपुरताम्पुरन्तु
मध्यमपुर / पुरतात् / पुरताद्पुरतम्पुरत
उत्तमपुराणिपुरावपुराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पुरति · लिट्: पुपोर · लुट्: पोरिता · लृट्: पोरिष्यति · लोट्: पुरतात् · लङ्: अपुरत् · विधिलिङ्: पुरेत् · आशीर्लिङ्: पूर्यात् · लुङ्: अपोरीत् · लृङ्: अपोरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पोरण · ण्वुल्: पोरकः · तृच्: पोरिता · ण्यत्: पोर्यः · तव्य: पोरितव्यः · अनीयर्: पोरणीयः · क्त: पुरितः · क्तवतु: पुरितवान् · शतृ: पुरन् · स्य-शतृ: पोरिष्यन् · क्त्वा: पुरित्वा · ल्यप्: प्रपूर्य · तुमुन्: पोरितुम् · णमुल्: पोरम् · घञ्: पोरः · क्तिन्: पूर्ति · क्वसु: पुपूर्वान्

ओती

अर्थ: शब्द करना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आ + उ + क्तिन्
  2. उति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: आ + उ + क्तिन्
  3. उति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आ + उ + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — उति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउतिःउतीउतयः
द्वितीयाउतिम्उतीउतीः
तृतीयाउत्याउतिभ्याम्उतिभिः
चतुर्थीउतये / उत्यैउतिभ्याम्उतिभ्यः
पञ्चमीउतेः / उत्याःउतिभ्याम्उतिभ्यः
षष्ठीउतेः / उत्याःउत्योःउतीनाम्
सप्तमीउतौ / उत्याम्उत्योःउतिषु
सम्बोधनहे उतेहे उतीहे उतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — उ (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअवतेअवेतेअवन्ते
मध्यमअवसेअवेथेअवध्वे
उत्तमअवेअवावहेअवामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अवते · लिट् (आत्मने.): ऊवे · लुट् (आत्मने.): ओता · लृट् (आत्मने.): ओष्यते · लोट् (आत्मने.): अवताम् · लङ् (आत्मने.): आवत · विधिलिङ् (आत्मने.): अवेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ओषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): औष्ट · लृङ् (आत्मने.): औष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अवन · ण्वुल्: आवकः · तृच्: ओता · यत्: अव्यः · ण्यत्: आव्यः · तव्य: ओतव्यः · अनीयर्: अवनीयः · क्त: उतः · क्तवतु: उतवान् · शानच्: अवमानः · क्त्वा: उत्वा · ल्यप्: प्रोत्य · तुमुन्: ओतुम् · णमुल्: आवम् · क्तिन्: उति · क्वसु: ऊविवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुर्
पुर्
pur
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पुर् f. (√ पॄ) only instr. pl. पूर्भिस्, in abundance, abundantly, RV. v, 66, 4.
2. पुर् cl. 6. P. पुरति, to precede, go before, lead, Dhātup. xxviii, 56 (prob. invented to furnish an etymology for पुरस् and पुरा below).
3. पुर् f. (in nom. sg. and before consonants पूर्) a rampart, wall, stronghold, fortress, castle, city, town (also of demons), RV. &c. &c.
the body (considered as the stronghold of the पुरुष, q.v.), BhP.
the intellect (= महत्), VP.
N. of a Daśa-rātra, KātyŚr. [Perhaps fr. √ पॄ and orig. identical with 1. पुर्; cf. Gk., πόλις]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (634,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुर् f. (Nom. sing. पूः; instr. du. पूर्भ्यां) 1 A town, fortified town; पूरप्यभिव्यक्तमुखप्रसादा R. 16. 23. --2 A fortress, castle, strong-hold. --3 A wall, rampart. --4 The body. --5 Intellect. --Comp. --द्वार् f., --द्वारं (पूर्द्वार्) the gate of a city.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0709-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुरपुर् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | पुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
ओतीउति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आ + उ + क्तिन् 📚
अन्य सम्भावना: उति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: आ + उ + क्तिन् | उति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: आ + उ + क्तिन्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुर 📚 ➤ अग्रभाग में जाना, आगे जाना, मुख्य होना, अग्रसर होना
संस्कृत: अग्रगमने

ओती 📚 ➤ शब्द करना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुर् 📚f. (√ पॄ) only instr. pl. पूर्भिस्, in abundance, abundantly, RV. v, …🔵🟣
उति 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पुरौतीपुर + ओतीवृद्धि वृद्धिरेचि (६.१.८८)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ओती: आ + उ + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬