🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:53:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुर्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुर्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुर्यः

अर्थ: शहर, नगर

संस्कृत: नगरम् · पर्याय: पुर्, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय

व्युत्पत्ति: पुरि + ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. पुरी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पुरी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुरीपुर्यौपुर्यः
द्वितीयापुरीम्पुर्यौपुरीः
तृतीयापुर्यापुरीभ्याम्पुरीभिः
चतुर्थीपुर्यैपुरीभ्याम्पुरीभ्यः
पञ्चमीपुर्याःपुरीभ्याम्पुरीभ्यः
षष्ठीपुर्याःपुर्योःपुरीणाम्
सप्तमीपुर्याम्पुर्योःपुरीषु
सम्बोधनहे पुरिहे पुर्यौहे पुर्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुरी
पुरी
purī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नगरी । शहर । उ॰— सोभा नहीं कहि जाय कछू विधिनै, रची मानो पुरीन की नामिका ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २१ ।
२. जगन्नाथपुरी । पुरुषोत्तम धाम ।
३. शरीर (को॰) ।
४. दुर्ग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरी (ई), f. a fortress, castle, town, TĀr.; MBh. &c.
N. of a town (the capital of Kaliṅga, noted for the worship of Jagan-nātha or Kṛṣṇa, IW. 244 n. 1)
the sanctuary or adytum of a temple, Inscr.
पुरी the body, BhP.
N. of one of the 10 orders of mendicants (said to be founded by disciples of Śaṃkara, the members of which add the word पुरी to their names), W.
पुरी f. See under 2. पुर.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (635,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरी 1 A city, town; शशासैकपुरीसिव R. 1. 30; पुरीमवस्कंद लुनीहि नंदनं Śi. 1. 51. --2 A stronghold. --3 The body. --Comp. --मोहः the Dhattūra plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0711-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरी, स्त्री, (पुरि + वा ङीष् ।) नगरी । इत्य- मरः । २ । २ । १ ॥ (यथा, श्रीधरस्वामिधृत- भृगुवचनम् । “नृपावासः पुरी प्रोक्ता विशां पुरमपीष्यते ॥”) अस्या लक्षणादि पुरशब्दे नगरशब्दे च लिखितम् । तद्वर्णनं यथा, महाभारते । ३ । १५ । ५ -- ८ । “पुरी समन्ताद्विहिता सपताका सतोरणा । सचक्रा सहुडा चैव सयन्त्रखनका तथा ॥ सोपशल्यप्रतोलीका साट्टाट्टालकगोपुरा । सचक्रग्रहणी चैव सोल्कालातावपोथिका ॥ सोष्ट्रिका भरतश्रेष्ठ ! सभेरीपणवानका । सतोरणाङ्कुशा राजन् ! सशतघ्नीकलाङ्गला ॥ सभुशुण्ड्यश्मगुडका सायुधा सपरस्वधा । लोहचर्म्मवती चापि साग्निः सगुडशृङ्गिका ॥” “पताका ध्वजाञ्चलः । तोरणानि बहिर्द्वाराणि । चक्राणि योधगणाः । हुडास्तदाश्रयस्थानानि भाषायां बुरुज्संज्ञानि । अन्ये तु विण्मूत्रोत्- सर्ज्जनशृङ्गाणि हुडा इत्याहुः उदाहरन्ति च । ‘कल्यन्ते हुडशृङ्गाणि रथस्योपरि सूरिभिः । विण्मूत्रस्पर्शशुद्ध्यर्थं करादिस्पर्श उद्यते ॥’ इति ॥ यन्त्राण आग्नेयौषधबलेन दृषत्पिण्डोत्क्षेप- णानि महान्ति भाषायां कामान्संज्ञकानि । क्षुद्राणि सीसगुलिकोत्क्षेपणयन्त्राणि वन्दूक्संज्ञ- कानि । खनकाः सुरङ्गद्वारा गुप्तमार्गकर्त्तारः ॥ उपशल्याः लोहमुखाः कीलाः तद्युक्ताः प्रतोल्यो रथ्यामार्गा यस्यां सा । अट्टालकाः उभरिगृहाः । गोपुराणि पुरद्वाराणि । साट्टानि अट्टेन अन्नेन सहितानि अट्टालकादीनि यस्यां सा । साट्टेति विशेषणं उपशल्यस्य ग्रामान्तस्य रथ्यायाश्चा- वृत्या सम्बध्यते । चक्रग्रहणी सन्यनिग्राहिका मोर्च्चा इति म्लेच्छप्रसिद्धा । सोल्कालाताव- पोथिका सोल्कमलातं ज्वालासहितमुल्मुकं यस्यां सा सोल्कालाता इति केचित् । अवबद्धाः पोथिका यन्त्रबद्धाः काष्ठपाषाणादयो रिपूणा- मुपरिपातनाय वस्यामिति प्राञ्चः । उल्केवोल्का प्राणहरत्वात् यन्त्रोत्क्षिप्तो गोलः । अलातं सकाष्ठदण्डलोहमयमाग्नेयं प्रहरणं बाण इति भाषायां प्रसिद्धम् । तयोरप्रत्याख्येयगत्योरपि पोथिका पातयित्र्यः मन्त्रमय्यः शक्तयः कर्णा- येन्द्रदत्तशक्तिसदृशा तद्युक्ताः सोल्कालाता- वपोथिका ॥ * ॥ उष्ट्रिका मृच्चर्म्ममयानि भाण्डानि । सर्ष्टिकेति पाठे ऋष्टय आयुध- विशेषाः ॥ * ॥ अश्मगुडकाः वर्त्तुलीकृताः पाषाणाः । लोहमयानि चर्म्माणि कमठपृष्ठा- काराणि प्रहारवारकाणि ढाल इति प्रख्या- तानि । साग्निः आग्नेयौषधसहिता गुडाः गोलकाः । शृङ्गिकास्तदुत्क्षेपकयन्त्राणि । शत्रूणामुपरि पातनाय तप्तो गुडो द्रवीभूतो यत्र शिखरे स्थाप्यते तत्सहितेत्यन्ये ॥” इति नीलकण्ठकृतभारतभावदीपनामटीका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-191-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुरी" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुर्यःपुरी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: पुरी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुर्यः 📚 ➤ शहर, नगर
संस्कृत: नगरम् · पर्याय: पुर्, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुरी 📚नगरी । शहर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पुरी
नगर के नाम (२.२.१) — पुर्, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय, निगम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें