🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:07:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुलाकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुलाकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुलाकः

अर्थ: थोथा या मुरझाया हुआ अन्न, कदन्न

संस्कृत: तुच्छधान्यम्, सङ्क्षेपः, भक्तसिक्तकान्नावयवः

व्युत्पत्ति: पुल् + आक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुलाक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पुलाक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुलाकःपुलाकौपुलाकाः
द्वितीयापुलाकम्पुलाकौपुलाकान्
तृतीयापुलाकेनपुलाकाभ्याम्पुलाकैः
चतुर्थीपुलाकायपुलाकाभ्याम्पुलाकेभ्यः
पञ्चमीपुलाकात् / पुलाकाद्पुलाकाभ्याम्पुलाकेभ्यः
षष्ठीपुलाकस्यपुलाकयोःपुलाकानाम्
सप्तमीपुलाकेपुलाकयोःपुलाकेषु
सम्बोधनहे पुलाकहे पुलाकौहे पुलाकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुलाक
पुलाक
pulāka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुलाक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक कदन्न । अँकरा ।
२. उबाला हुआ चावल । भात ।
३. भात का माड़ । । पीच ।
४. मांसोदन । पुलाव ।
५. अल्पता । संक्षेप ।
६. क्षिप्रता जल्दी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुलाक m. n. shrivelled or blighted or empty or bad grain, Mn.; MBh. &c.
a partic. species of grain, L.
a lump of boiled rice, L. (˚कोदक n. rice-water, Suśr.)
brevity, abbreviation, compendium, L.
celerity, dispatch (-कारिन् mfn. making haste, hastening), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (638,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुलाकः --कं 1 Empty, bad or shrivelled grain; Ms. 10. 125. --2 A lump of boiled rice. --3 Abridgment, compendium. --4 Brevity, conciseness. --5 Rice-water. --6 Despatch, celerity. --7 Smallness.
पुलाकः --कं 1 Empty, bad or shrivelled grain; Ms. 10. 125. --2 A lump of boiled rice. --3 Abridgment, compendium. --4 Brevity, conciseness. --5 Rice-water. --6 Despatch, celerity. --7 Smallness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0712-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुलाक पु० पुल + कलाका० नि० । १ संक्षेपे २ शस्यशून्ये (आगडा) धान्ये ३ भक्तसिक्थके भक्तगुखिकायां ४ क्षिप्रे च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4381,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुलाकः, पुं, (पोलति उच्छ्रितो भवतीति । पुल + “बलाकादयश्च ।” इति आकप्रत्ययेन निपा- तनात् साधुः ।) तुच्छधान्यम् । आगडा इति ख्यातम् ॥ (यथा, मनुः । १० । १२५ । “पुलाकाश्चैव धान्यान्यां जीर्णाश्चैव परिच्छदाः ॥”) संक्षेपः । अल्पत्वम् । भक्तसिक्थकम् । भक्त- गुलिका । इत्यमरभरतौ ॥ क्षिप्रम् । यथा पुलाक- कारी । इति स्वामी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-197-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुलाक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुलाकःपुलाक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुलाकः 📚 ➤ थोथा या मुरझाया हुआ अन्न, कदन्न
संस्कृत: तुच्छधान्यम्, सङ्क्षेपः, भक्तसिक्तकान्नावयवः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुलाक 📚एक कदन्न । अँकरा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पुलाक = पुल + अक कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬