🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:05:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुलिनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुलिनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुलिनः

अर्थ: रेतीला किनारा, रेतीला समुद्रतट

व्युत्पत्ति: पुल् + इनन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुलिन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पुलिन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुलिनःपुलिनौपुलिनाः
द्वितीयापुलिनम्पुलिनौपुलिनान्
तृतीयापुलिनेनपुलिनाभ्याम्पुलिनैः
चतुर्थीपुलिनायपुलिनाभ्याम्पुलिनेभ्यः
पञ्चमीपुलिनात् / पुलिनाद्पुलिनाभ्याम्पुलिनेभ्यः
षष्ठीपुलिनस्यपुलिनयोःपुलिनानाम्
सप्तमीपुलिनेपुलिनयोःपुलिनेषु
सम्बोधनहे पुलिनहे पुलिनौहे पुलिनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुलिन
पुलिन
pulina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जल से हाल में निकला किनारा 'पुलिन' (1.10.9)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुलिन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह सीड़ या कीचड़ की जमीन जिसपर से पानी हटे थोड़े ही दिन हुए हों । पानी के भीतर से हाल की निकली हुई जमीन । चर ।
२. नदी आदि का तट । तीर । किनारा । उ॰—आवत धीर समीर तें, चल्या पुलिन को जात ।—घनानंद, पृ॰ १७८ ।
३. नदी के बीच पड़ी हुई रेत ।
४. एक यक्ष का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुलिन m. n. (g. अर्दर्चादि) a sandbank, a small island or bank in the middle of a river, an islet, a sandy beach (ifc. f(आ). ), MBh.; Kāv. &c.
the bank of a river (= तीर), Ragh., Sch.
पुलिन m. N. of a mythical being conquered by Garuḍa, MBh.
of a poet, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (638,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुलिनः --नं [पुल्-इनन् किच्च; Uṇ. 2. 53] 1 A sand-bank, sandy beach; रमते यमुनापुलिनवने विजयी मुरारिरधुना Gīt. 7; R. 14. 52; sometimes used in pl.; कालिंद्याः पुलिनेषु केलिकुपितामुत्सृज्य रासे रसं Ve. 1. 2. [] --2 A small island left in the bank of a river by the passing off of the water, an islet. --3 The bank of a river.
पुलिनः --नं [पुल्-इनन् किच्च; Uṇ. 2. 53] 1 A sand-bank, sandy beach; रमते यमुनापुलिनवने विजयी मुरारिरधुना Gīt. 7; R. 14. 52; sometimes used in pl.; कालिंद्याः पुलिनेषु केलिकुपितामुत्सृज्य रासे रसं Ve. 1. 2. [] --2 A small island left in the bank of a river by the passing off of the water, an islet. --3 The bank of a river.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0712-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुलिन न० पुल--इनन् किच्च । तोयादुत्थिते तटे (चडा) । अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4381,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुलिनं, क्ली, (पोलतीति । पुल महत्त्वे + “तलि- पुलिभ्याञ्च ।” उणा० २ । ५३ । इति इनन् । स च कित् ।) तोयोत्थिततटम् । इत्यमरः । १ । १० । ९ ॥ चर इति चडा इति च भाषा ॥ [] (यथा, रामायणे । २ । ९५ । ९ । “क्वचिन्मणिनिकाशोदांक्वचित् पुलिनशालिनीम् । क्वचित् सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥”) जलादचिरोत्थितं तटम् । इति भरतः ॥ तत्- क्षणतोययुक्तद्वीपम् । इति सुभूतिः ॥ क्रमेणो- त्थितं तटम् । इति स्वामी ॥ जलमध्यस्थमुत्थितं तटम् । इति पञ्जिका ॥ द्वीपम् । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (यक्षविशेषे, पुं । यथा, महाभारते । १ । ३२ । १९ । “उलूकश्वसनाभ्याञ्च निमिषेण च पक्षिराट् । प्ररुजेन च संग्रामं चकार पुलिनेन च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-198-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुलिन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुलिनःपुलिन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुलिनः 📚 ➤ रेतीला किनारा, रेतीला समुद्रतट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुलिन 📚वह सीड़ या कीचड़ की जमीन जिसपर से पानी हटे थोड़े ही दिन हुए हों । पानी…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पुलिन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬