🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:44:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुष्कल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुष्कल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुष्कल

अर्थ: बहुत, काफ़ी, प्रचुर

संस्कृत: पर्याय: श्रेयस्, श्रेष्ठ, सत्तम, अतिशोभन

व्युत्पत्ति: पुष् + कलच्, किच्च, पुष्कसिध्मा.लच् वा - तारा .

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुष्कल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पुष्कल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पुष्कल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुष्कलःपुष्कलौपुष्कलाः
द्वितीयापुष्कलम्पुष्कलौपुष्कलान्
तृतीयापुष्कलेनपुष्कलाभ्याम्पुष्कलैः
चतुर्थीपुष्कलायपुष्कलाभ्याम्पुष्कलेभ्यः
पञ्चमीपुष्कलात् / पुष्कलाद्पुष्कलाभ्याम्पुष्कलेभ्यः
षष्ठीपुष्कलस्यपुष्कलयोःपुष्कलानाम्
सप्तमीपुष्कलेपुष्कलयोःपुष्कलेषु
सम्बोधनहे पुष्कलहे पुष्कलौहे पुष्कलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुष्कल
पुष्कल
puṣkala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुष्कल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चार ग्रास की भिक्षा ।
२. अनाज नापने का एक प्राचीन मान जो ६४ मुटिठयों के बराबर होता था ।
३. राम के भाई भरत के दो पुत्रों में से एक ।
४. एक असुर ।
५. एक प्रकार का ढोल ।
६. एक प्रकार की वीणा ।
७. शिव ।
८. वरुण के एक पुत्र ।
९. एक बुद्ध का नाम ।
१०. मेरु पर्वत का एक नाम (को॰) ।
पुष्कल २ वि॰
१. बहुत । अधिक । ढेर सा । प्रचुर ।
२. भरापूरा । परिपूर्ण ।
३. श्रेष्ठ ।
४. समीपस्थ । उपस्थित ।
५. पवित्र ।
६. शब्द या कोलाहल से पूर्ण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुष्कल mf(आ)n. (cf. पुष्क) much, many, numerous, copious, abundant, MBh.; Kāv. &c.
rich, magnificent, full, complete, strong, powerful, excellent, best, AV. &c. &c.
loud, resonant, resounding, MBh.; Hariv.; Pur.
purified, L.
पुष्कल m. (v.l. ˚कर) a kind of drum, MBh.
(in music) a partic. stringed instrument
N. of Śiva, Śivag.
of a son of Varuṇa, L.
of an Asura, Hariv.
of a Ṛṣi, Cat.
of a son of Bharata, R.
of a Buddha, Lalit.
पुष्कल m. of a Tīrtha (rather n.), L.
पुष्कल m. pl. N. of a people, MārkP.
of the military caste in Kuśadvīpa, VP.
पुष्कल n. (ifc. f(आ). ) the bowl of a spoon, Gṛhyās. (v.l. ˚कर)
पुष्कल n. a partic. measure of capacity (= 8 Kuñcis = 64 handfuls), ĀpŚr., Sch.
a partic. weight of gold, KātyŚr., Sch.
alms to the extent of 4 mouthfuls of food, W.
(rather m.) N. of mount Meru, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (639,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुष्कल a. [पुष्-कलच् किच्च; पुष्कसिध्मा˚ लच् वा Tv.] 1 Much, copious, abundant; भक्षितेनापि भवता नाहारो मम पुष्कलः H. 1. 84; Ms. 3. 277; Pt. 1. 63. --2 Full, complete; Bg. 11. 21. --3 Rich, magnificent, splendid. --4 Excellent, best, eminent. --5 Near. --6 Loud, resonant, resounding. --लः 1 A kind of drum. --2 An epithet of Śiva. --3 Of mount Meru. --लं 1 A particular measure of capacity = 64 handfuls. --2 Alms to the extent of four morsels of food.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0713-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुष्कल त्रि० पुष--कलच् किच्च आद्यकस्य नेत्त्वम् पुष्क + सिध्मा लच् वा । १ श्रेष्ठे अमरः २ उपचिते जटा० ३ बहुत्वयुक्ते च । “अष्टमुष्टिर्भषेत् कुञ्चिः कुञ्चयोऽष्टौ च पुष्कलम्” इत्युक्ते ४ परिमाणे न० ५ भिक्षार्थदेवे अन्नमानभेदे न० । “भिक्षामाहुर्ग्रासमात्रमन्नं तस्माच्चतुर्गुणम् । पुष्कलं हन्तकारन्तु तच्चतुर्गुणमुच्यते” कूर्मपु० । ६ असुरभेदे पु० । हरिवं० ४२ अ० । ७ भरतपुत्रे पु० भाग० ९११७ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4384,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुष्कलं, क्ली, (पुष्यति पुष्टिं गच्छत्यनेनेति । पुष + “कलंश्च ।” उणा ० ४ । ५ । इति कलन् स च कित् ।) ग्रासचतुष्टयात्मकभिक्षा । यथा, -- “भिक्षामाहुर्ग्रासमात्रमन्नं तस्माच्चतुर्गुणम् । पुष्कलं हन्तकारन्तु तच्चतुर्गुणमुच्यते ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे १७ अध्यायः ॥ अष्टकुञ्चिपरिमाणम् । यथा, प्रायश्चित्ततत्त्वे । “अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिः कुञ्चयोऽष्टौ च पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्त्तितः ॥” (नगरविशेषः । यथा, रामायणे । ७ । ११४ । ११ । “हतेषु तेषु सर्व्वेषु भरतः केकयीसुतः । निवेशयामास तदा समृद्धे द्वे पुरोत्तमे ॥ तक्षं तक्षशिलायान्तु पुष्कलं पुष्कलावते । गन्धर्व्वदेशे रुचिदे गान्धारविषये च सः ॥”)
पुष्कलः, त्रि, (पुष्कं महत्त्वं लातीति । ला + कः । यद्वा, पुष्कं पुष्टिर्महत्त्वमिति यावत् तदस्त्य- स्येति । पुष्क + “सिध्मादिभ्यश्च ।” ५ । २ । ९७ । इति लच् ।) श्रेष्ठः । इत्यमरः । ३ । १ । ४८ ॥ बहुः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महा- भारते । ३ । ३ । १० । “राजानो हि महात्मानो योनिकर्म्मविशो- धिताः । उद्धरन्ति प्रजाः सर्व्वास्तप आस्थाय पुष्कलम् ॥”) उपस्थितः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-203-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुष्कल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुष्कलपुष्कल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पुष्कल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुष्कल 📚 ➤ बहुत, काफ़ी, प्रचुर
संस्कृत: पर्याय: श्रेयस्, श्रेष्ठ, सत्तम, अतिशोभन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुष्कल 📚चार ग्रास की भिक्षा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पुष्कल
अत्यन्त श्रेष्ठ (३.१.५८) — श्रेयान्, श्रेष्ठ, सत्तम, अतिशोभन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬