🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:16:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूतिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूतिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूतिः

अर्थ: बदबूदार, सड़ा हुआ, दुर्गंधयुक्त, दुर्गंध देनेवाला

व्युत्पत्ति: पूय् + क्तिच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पूति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पूति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूतिःपूतीपूतयः
द्वितीयापूतिम्पूतीपूतीः
तृतीयापूत्यापूतिभ्याम्पूतिभिः
चतुर्थीपूतये / पूत्यैपूतिभ्याम्पूतिभ्यः
पञ्चमीपूतेः / पूत्याःपूतिभ्याम्पूतिभ्यः
षष्ठीपूतेः / पूत्याःपूत्योःपूतीनाम्
सप्तमीपूतौ / पूत्याम्पूत्योःपूतिषु
सम्बोधनहे पूतेहे पूतीहे पूतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूति
पूति
pūti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पवित्रता । शुचिता ।
२. दुर्गंध । बदबूदार । उ॰—जनम जनम तेँ अपावन असाधु महा, अपरस पूति सों न छाड़ै अजोँ छूति कौँ ।—घनानंद, पृ॰ १९८ ।
३. गंधमार्जार । मुश्क बिलाव ।
४. रोहिष सौधिया । रोहिष तृण ।
५. गंदा पानी (को॰) ।
६. पीव । पूय (को॰) ।
पूति २ वि॰ दुर्गंधयुक्त । बदबूदार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पूति f. (for 2. See col. 3) purity, purification, ŚBr.; MBh.
2. पूति mfn. (for 1. See col. 1) putrid, foul-smelling, stinking, fetid, ill-smelling, AV. &c. &c. (after a finite verb expressive of blame or censure, e.g. पचति पूति or पूतिः, Pāṇ. viii, 1, 69; Pat.)
पूति m. purulent matter, pus, MBh. ix, 2259
Guilandina Bonduc, Bhpr.
civet, L.
पूति f. a stench, stink, W.
पूति n. a species of grass, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (641,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूति a. [पूय्-क्तिच्] Putrid, stinking, fetid, foul-smelling; Bg. 17. 10. --तिः f. [पू-पूष् वा भावे क्तिन्] 1 Purification. --2 Stink, stench. --3 Putrefaction. --n. 1 Filthy water. --2 Pus, matter. --3 The substance called civet. --Comp. --अंडः a muskdeer. --काष्ठं the Devadāru tree --काष्ठकः the Sarala tree. --गंध a. putrid, fetid, foul-smelling, stinking. --(धः) {1} stench, fetid odour {2} the Iṅgudī plant. {3} sulphur --गंधि a. stinking, foul-smelling. --गंधिक a. stinking, fetid. --तैला heart-pea. --नस्यं a kind of disease of the nose in which it emits offensive breath. --नासिक a. having a fetid nose. --वक्त्र a. having offensive breath. --वातः ‘foul air,’ a fart. --व्रणं a foul ulcer (discharging pus).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0715-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूति न० पू--कर्त्तरि क्तिच् । १ रोहिषतृणे । भावे क्तिन् । २ पवित्रतायाम् राजनि० । पूय विशरणे दुर्गन्धे च क्तिच् । ३ दुर्गन्धे ४ दुर्गन्धवति त्रि० रायमुकुटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4395,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूति, क्ली, (पुनातीति । पू + कर्त्तरि क्तिच् ।) रोहिषतृणम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
पूतिः, स्त्री, (पू + भावे क्तिन् ।) पवित्रता । दुर्गन्धः । इत्यमरटीकायां रायमुकुटः ॥ (यथा, गारुडे १८० अध्याये । “मेषमूत्रसैन्धवाभ्यां कर्णयोर्भरणात् शिव । कर्णयोः पूतिनाशः स्यात् कृमिस्रावो विनश्यति ॥”) खट्टाशमुष्कः । खाटाशी इति भाषा । तस्यानु- लेपनगुणः । परमालक्ष्मीरक्षोज्वरनाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ (अस्या विशोधनं यथा, -- “यथालाभमपामार्गस्रुह्यादिक्षारलेपितम् । वास्पस्वेदेन संस्विद्य पूतिं निर्लोमतां नयेत् ॥ दोलापाकं पचेत् पश्चात् पञ्चपल्लववारिणा । खलः साधुमिवोत्पीड्य ततो निस्नेहतां नयेत् ॥ [] आजशोभाञ्जनजलैर्भावयेच्च पुनः पुनः । शिग्रुमूलेन केतक्याः पुष्पपत्रपुटे च तम् ॥ पचेदेवं विशुद्धः सन् मृगनाभिसमो भवेत् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे वातव्याध्यधिकारे ॥ दुर्गन्धविशिष्टे, त्रि । यथा, भगवद्गीतायाम् । १७ । १० । “यातयामं गतरसं पूति पर्य्युषितञ्च यत् । उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-215-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूति" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूतिःपूति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पू + क्तिन्)
अन्य सम्भावना: पूति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूतिः 📚 ➤ बदबूदार, सड़ा हुआ, दुर्गंधयुक्त, दुर्गंध देनेवाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूति 📚पवित्रता । शुचिता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पूतिः: पू + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें