🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:45:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूतिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूतिक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूतिक

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: कण्टकवत्करञ्जः · पर्याय: प्रकीर्य, पूतिकरज, कलिमारक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूतिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पूतिक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पूतिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूतिकःपूतिकौपूतिकाः
द्वितीयापूतिकम्पूतिकौपूतिकान्
तृतीयापूतिकेनपूतिकाभ्याम्पूतिकैः
चतुर्थीपूतिकायपूतिकाभ्याम्पूतिकेभ्यः
पञ्चमीपूतिकात् / पूतिकाद्पूतिकाभ्याम्पूतिकेभ्यः
षष्ठीपूतिकस्यपूतिकयोःपूतिकानाम्
सप्तमीपूतिकेपूतिकयोःपूतिकेषु
सम्बोधनहे पूतिकहे पूतिकौहे पूतिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूतिक
पूतिक
pūtika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूतिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दुर्गंध करंज । काँटा करंज । पूति करंज ।
२. विष्ठा । पाखाना । गू ।
पूतिक २ वि॰ दुर्गंधयुक्त । बदबूदार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूतिक mfn. foul, stinking, putrid, MBh.
पूतिक m. = पूतीक, ĀśvŚr.; MBh.; Suśr.
Guilandina Bonduc, Bhpr.
पूतिक n. ordure, excrement, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (641,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूतिक a. Stinking, fetid, foul. --कं Ordure, excrement.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0715-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूतिक न० पूत्या दुर्गन्धेन कायति कै--क । १ विष्ठायाम् [] २ पूतिकरञ्जे पु० । ३ शाकभेदे स्त्री (पुँइ) “पूतिका ब्रह्म- धातिका” इति स्मृतिः । ४ मार्जाल्याञ्च राजनि० । पूतिका च सोमांशुतो जातेति सोमस्यालाभे प्रतिनिधित्वेन ग्राह्वा तदेतत् ताण्ड्यब्रा० ८ । ४ । ५ । ३ उक्तं यथा “तस्य ये ह्रिय- माणस्यांशवः परापतंस्ते पूतीका अभवन्” छान्दसो दीर्घः । “ह्रियमाणस्य सोमस्य पतिताः अंशवः पूतिका अमवन्” तस्मात् सोमाभावे पूतीकादीनां प्रतिनिघित्वेन स्वीकर्त्त- व्यतामभिधातुं प्रासङ्गिकानामेषाम् उपन्यासः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4395-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूतिकं, क्ली, (पूत्या दुर्गन्धेन कायतीति । कै + कः ।) विष्ठा । इति राजनिर्घण्टः ॥ (दुर्गन्ध- विशिष्टे, त्रि । यथा, महाभारते । १३ । ९ । ११ । “किं त्वया पापकं पूर्व्वं कृतं कर्म्म सुदारुणम् । यस्त्वं श्मशाने मृतकान् पूतिकानत्सि कुत्सि- तान् ॥”)
पूतिकः, पुं, (पूत्या कायतीति । कै + कः ।) पूतिकरञ्जवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ४८ ॥ (अस्य पर्य्यायादिकं पूतिकरञ्जशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-216-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूतिकपूतिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूतिक 📚 ➤ दुर्गंध करंज । काँटा करंज । पूति करंज उमा-कोश
संस्कृत: कण्टकवत्करञ्जः · पर्याय: प्रकीर्य, पूतिकरज, कलिमारक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूतिक 📚दुर्गंध करंज । काँटा करंज । पूति करंज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पूतिक
काँटेदार करंज (२.४.४८) — प्रकीर्य, पूतिकरज, कलिमारक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें